- Kaba değerlendirme sonucu BEP'in ikinci aşamasını (eğitsel performans) besler; üçüncü ve dördüncü aşamada bu sonuçtan öncelikli ihtiyaçlar ve amaçlar çıkarılır.
- Eğitsel performans cümlesi "söyler, yazar, gösterir" gibi gözlenebilir fiillerle yazılır ve önce güçlü yanları anlatır.
- BEP kılavuzuna göre amaçlar öğrencinin adıyla, geniş zamanda, işlevsel ve öncelikli seçilir, gerçekçi tutulur ve kolaydan zora doğru sıralanır.
- "Hayır" işaretli her madde amaç olmaz; birim bir yıl içinde gerçekçi olarak ulaşılabilecek olanları seçer.
- Amaçlar yıl içinde değiştirilebilir; değişiklikten aile bilgilendirilir, yıl sonunda ulaşılamayan amaçların aktarılıp aktarılmayacağına karar verilir.
Kaba değerlendirme formunu doldurduktan sonra yapılacak iş, işaretleri iki metne çevirmektir: eğitsel performans cümlesi ve uzun ve kısa dönemli amaçlar. Bakanlığın özel eğitim genel müdürlüğünün yayımladığı BEP "Yol Haritası" kılavuzu bu iki metnin nasıl yazılacağını kurallarıyla anlatır. Bu yazı formdaki işaretlerden BEP'e giden yolu örneklerle gösteriyor.
Formu hazırlamak ve işaretlemek için kaba değerlendirme formu aracını kullanabilirsin.
Kaba değerlendirme BEP'in hangi aşamasına girer?
Kılavuz BEP hazırlama sürecini altı aşamada anlatır:
| Aşama | İş | Kaba değerlendirmeyle ilişkisi |
|---|---|---|
| 1 | Öğrenci hakkında bilgi ve veri toplama | Formdan önce gelir (tanı, aile, sağlık, ilgi alanları) |
| 2 | Eğitsel performansın değerlendirilmesi | Formun asıl yeri |
| 3 | Öncelikli öğrenme ihtiyaçlarının belirlenmesi | Formdaki "hayır" ve "kısmen" maddelerinden seçilir |
| 4 | Her öğrenme ihtiyacına yönelik amaç belirlenmesi | Seçilen maddeler amaca dönüşür |
| 5 | Amaçlara yönelik strateji ve kaynakların belirlenmesi | Yöntem, materyal, ortam düzenlemesi |
| 6 | BEP'in değerlendirilmesi için tarih belirlenmesi | Aynı form yıl içinde yeniden uygulanabilir |
Kılavuz performansı belirlemek için örnek olarak dokuz informal araç sayar; gözlem ve görüşmeden yazılı sınava, öğrencinin hatalarını ve çalışma örneklerini incelemekten ev ödevine kadar uzanan bu listede kaba değerlendirme en geniş taramayı yapan araçtır. Formun örneği kılavuzun EK-10'unda, ölçüt bağımlı ölçü aracının örneği EK-11'inde yer alır.
Eğitsel performans cümlesi nasıl yazılır?
Kılavuz eğitsel performansı "öğrencinin hangi alanlarda güçlü olduğu, hangi alanlarda ise desteklenmesi gerektiğinin ifade edilmesi" olarak tanımlar ve ifadelerin ölçülebilir ve gözlenebilir olmasını ister. Kılavuzdaki karşılaştırma şöyle:
| Ölçülemez ve gözlenemez | Ölçülebilir ve gözlenebilir |
|---|---|
| Toplama işlemini anlar. | İki basamaklı iki sayıyı toplar. |
| Günlük yaşam becerilerine sahiptir. | Kimseden yardım almadan kıyafetini değiştirir. |
| Anlar, bilir, kavrar | Söyler, yazar, gösterir |
Kaba değerlendirme formundaki maddeler zaten bu biçimde yazıldıysa cümle kurmak kolaylaşır. Matematikte sayılar ve toplama alanında şu sonuç alınmış olsun: 20'ye kadar ritmik sayıyor (evet), 10'a kadar nesneleri tek tek sayıp kaç tane olduğunu söylüyor (evet), toplamı 10'a kadar olan iki grubu birleştirip sayıyor (kısmen), toplamı 20'ye kadar olan eldesiz toplama yapamıyor (hayır), iki basamaklı sayıları okuyamıyor (hayır). Eğitsel performans cümlesi şöyle olabilir:
(Öğrenci adı) 20'ye kadar ritmik sayar, 10'a kadar nesneleri sayıp kaç tane olduğunu söyler. Toplamı 10'a kadar olan iki nesne grubunu, parmaklarıyla işaretleyerek birleştirip sayar. Toplamı 20'ye kadar olan işlemlerde ve iki basamaklı sayıları okumada henüz yardıma ihtiyaç duyar. Oyuncak arabalarla oynamayı sever, saymayı arabaları dizerek yapmaktan hoşlanır.
Bu cümlenin üç özelliği var. Önce yapabildiklerini sayar. "Kısmen" maddesini hangi koşulda yaptığıyla birlikte yazar (parmaklarıyla işaretleyerek). Sonunda bir ilgi alanı verir; bu bilgi beşinci aşamada materyal seçerken işe yarar. Kılavuzun eğitsel performans formu da formun öğrencinin güçlü yanlarını belirlemek amacıyla doldurulmasını ister.
Hangi "hayır" amaç olur?
Formda "hayır" işaretli on madde varsa on amaç yazılmaz. Kılavuz amaçların öğrenci için öncelikli ve işlevsel olmasını, ulaşılabilir ve gerçekçi belirlenmesini ister: ne ulaşılamayacak kadar güç ne de çok kolay. Sıralama basitten zora ve öğrencinin gereksinim önceliklerine göre yapılır.
Seçim yaparken şu sorular işe yarar:
- Bu beceri öğrencinin sınıftaki ya da günlük yaşamdaki başka bir becerisinin ön koşulu mu? Kelime okuma, cümle okumanın ön koşuludur; önce o gelir.
- Öğrenci bu beceriye yakın mı? "Kısmen" işaretli maddeler çoğu zaman en hızlı ulaşılan amaçlardır.
- Beceri öğrencinin bağımsızlığını artırıyor mu? Kılavuzdaki "kimseden yardım almadan kıyafetini değiştirir" örneği bu türden işlevsel bir hedeftir.
- Bir yıl içinde ulaşılabilir mi? Uzun dönemli amaçlar genellikle bir eğitim öğretim yılı içinde kazanılması beklenen hedeflerdir.
Kılavuz ayrıca öğrencinin performansı belirlenirken bulunduğu sınıf düzeyinin programını kullanma zorunluluğu olmadığını, gerekirse daha alt ya da üst düzey programların sürece dahil edilebileceğini yazar. Amaçlar da bu performansa göre seçilir.
Uzun ve kısa dönemli amaç nasıl yazılır?
Kılavuzun amaç yazma kuralları:
- Amaç ifadesinin öznesi öğrencinin adıdır.
- Amaç sade, açık, anlaşılır ve geniş zaman kipinde yazılır.
- Kısa dönemli amaçlar, uzun dönemli amaca ulaşmak için oluşturulan daha özel ve ayrıntılı hedeflerdir.
Kılavuzdaki matematik örneğinin yapısı şöyledir: uzun dönemli amaç "toplamları 100'e kadar (100 dahil) olan doğal sayılarla eldeli toplama işlemini yapar"; birinci kısa dönemli amaç "dört denemenin üçünde 1'den 50'ye kadar olan doğal sayılarla eldeli toplama işlemi yapar"; ikinci kısa dönemli amaç aynı işlemi 50'den 100'e kadar olan sayılarla yapar. Kısa dönemli amaçlar sayı aralığını bölerek basitten zora ilerler ve her biri bir ölçüt taşır.
Yukarıdaki matematik sonucuna uygulanınca:
| Tür | Amaç |
|---|---|
| Uzun dönemli | (Öğrenci adı) toplamı 20'ye kadar olan doğal sayılarla eldesiz toplama işlemi yapar. |
| Kısa dönemli 1 | (Öğrenci adı) beş denemenin dördünde toplamı 10'a kadar olan iki nesne grubunu yardımsız birleştirip sayar. |
| Kısa dönemli 2 | (Öğrenci adı) beş denemenin dördünde 11'den 20'ye kadar olan sayıları okur. |
| Kısa dönemli 3 | (Öğrenci adı) beş denemenin dördünde toplamı 20'ye kadar olan eldesiz toplama işlemini nesne kullanmadan yapar. |
Birinci kısa dönemli amaç formdaki "kısmen" maddesinden, ikinci ve üçüncüsü "hayır" maddelerinden geliyor. Sıralama ön koşul ilişkisini izliyor.
Ölçüt nasıl belirlenir?
Ölçüt, amaca ulaşıldığını ne zaman kabul edeceğini söyler. Kılavuzdaki örneklerde iki biçim görülür: deneme sayısıyla ("dört denemenin üçünde", 3/4) ve yüzdeyle birlikte kesir olarak (%80, 4/5; %100, 5/5). BEP planının ölçme değerlendirme sütunlarında değerlendirme yöntemi olarak çoğu zaman "ölçüt bağımlı test" yazılır.
Kılavuzdaki örnek planlarda aynı öğrenci için bazı amaçlarda %100 (5/5), bazılarında %80 (4/5) ölçüt kullanıldığı görülür; ölçüt becerinin önemine ve öğrencinin durumuna göre BEP geliştirme biriminde belirlenir. Ölçütü çok yüksek tutmak amacı ulaşılmaz hâle getirebilir, çok düşük tutmak ise becerinin yerleşmeden "kazanıldı" sayılmasına yol açar.
Ölçüt bağımlı ölçü aracı, tek bir beceriyi bu ölçüte göre sınayan sorulardan oluşur. Kılavuzun EK-11 örneğinde şekiller arasından kareyi gösterme becerisi için farklı malzeme ve boyutlarda şekillerle sorular hazırlanmış ve her biri için 3/4 ölçütü yazılmıştır. Kaba değerlendirmede "kısmen" çıkan bir beceriyi bu tür bir araçla ayrıntılı ölçmek, kısa dönemli amacın başlangıç noktasını netleştirir.
Amaçlar yıl içinde değişebilir mi?
Kılavuza göre yıl başında belirlenen amaçlar, yöntemler, teknikler ve materyaller uygulama sırasında değerlendirilir; öğrenci düzeyine uygun olmadığı görülürse yıl içinde değiştirilebilir. Amaçların içeriği genişletilebilir, daraltılabilir ya da amaçlar çıkarılıp yenileri eklenebilir. Bunun için yeni bir BEP toplantısı istenebilir ya da önceden planlanan toplantıda yapılan düzenlemeler hakkında bilgi verilebilir. Her değişiklikte aile bilgilendirilir.
Kaba değerlendirme formunu dönem ortasında ya da sonunda yeniden uygulamak bu kararın verisini sağlar. İlk uygulamada "hayır" olan madde ikinci uygulamada "evet" olduysa ilgili kısa dönemli amaca ulaşılmıştır; hâlâ "hayır" ise amaç ya da yöntem gözden geçirilir.
Yıl sonunda kılavuz, BEP'teki amaçlara ne düzeyde ulaşıldığının değerlendirilmesini ve ulaşılamayan amaçların bir sonraki yıla nasıl aktarılıp aktarılamayacağına karar verilmesini ister. Bu kararı BEP geliştirme birimi verir; toplantının işleyişi BEP geliştirme birimi toplantısı yazısında, kararı tutanağa geçirmek için BEP toplantı tutanağı aracında.
Amaç yazarken sık yapılan hatalar
| Hatalı | Neden? | Düzeltilmiş |
|---|---|---|
| Okumayı öğrenir. | Gözlenemez, öznesi yok | (Öğrenci adı) iki heceli kelimeleri beş denemenin dördünde yardımsız okur. |
| (Öğrenci adı) bütün dört işlemi yapar. | Bir yıl için gerçekçi değil, basitten zora sıralı değil | Önce toplama, sonra çıkarma için ayrı uzun dönemli amaçlar |
| (Öğrenci adı) kesirleri kavrayacaktır. | Geniş zaman değil, "kavramak" gözlenemez | (Öğrenci adı) bütünü eş parçalara ayrılmış bir şekilde yarımı gösterir. |
| Kısa dönemli amaçta ölçüt yok | Ne zaman ulaşıldığı belli değil | "beş denemenin dördünde" ekle |
BEP'in tamamı için BEP nasıl hazırlanır yazısına, amaçları plana yerleştirmek için BEP planı aracına, dosyada bulunması gerekenler için BEP dosyası kontrol listesi aracına bakabilirsin.
Kaynaklar
- MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, BEP Yol Haritası kılavuzu: BEP hazırlama aşamaları, eğitsel performansın belirlenmesi, amaç yazma, BEP'te değişiklik, izleme ve değerlendirme, EK-10, EK-11 (orgm.meb.gov.tr).
- Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği m.20, m.47, m.48 (7 Temmuz 2018 tarihli Resmî Gazete).
