Kaba Değerlendirme Formu

Bu araç, özel eğitim ihtiyacı olan bir öğrencinin bir derste ya da gelişim alanında hangi becerileri gösterdiğini belirlemek için kullanılan kontrol listesini hazırlar. Dersleri ve beceri alanlarını eklersin, maddeleri öğretim programından ya da yıllık planından yapıştırırsın veya örnek alanlardan başlarsın. Her maddeyi Evet, Kısmen ya da Hayır olarak işaretler, formu PDF veya Word olarak indirirsin. Sonuçlar tek tıkla aynı öğrencinin BEP planındaki eğitsel performans bölümüne aktarılır; henüz kazanılmamış beceriler de kısa dönemli amaç olarak plana geçer.

Formun düzeni, Bakanlığın BEP kılavuzundaki EK-10 Kaba Değerlendirme Formu örneğine dayanıyor: üstte öğrencinin adı soyadı, numarası, sınıfı, uygulayıcı ve uygulama tarihi; altında ders başlığı ("TÜRKÇE DERSİ"), beceri alanı ("DİNLEME/İZLEME", "KONUŞMA") ve her satırda bir beceri ile işaret sütunları.

Kaba değerlendirme ne işe yarar?

BEP'in ilk adımı öğrencinin eğitsel performansını belirlemektir. Bakanlığın "Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı: Tüm Öğretmenler İçin Yol Haritası" kılavuzu, eğitsel performansın gözlem, görüşme, kaba değerlendirme formları, yazılı sınavlar, hata analizi, çalışma örneği analizi, ev ödevleri ve ölçüt bağımlı ölçü aracı gibi informal araçlarla belirlenebileceğini söylüyor. Bunların en hızlısı kaba değerlendirme. Öğrencinin takip ettiği programdaki becerileri tek tek denetler; hangilerini yapabildiğini, hangilerinde desteğe ihtiyacı olduğunu gösterir.

Sonuç iki yere gider:

1. Eğitsel performans formuna (BEP dosyasının II. bölümü): öğrencinin yapabildikleri ve yapamadıkları ölçülebilir cümlelerle yazılır.
2. Uzun ve kısa dönemli amaçlara (III. bölüm): yapamadığı ya da kısmen yaptığı beceriler öncelik sırasına konup amaca dönüşür.

Kaba değerlendirme bir tanılama aracı değildir. Öğrencinin özel eğitim ihtiyacını rehberlik ve araştırma merkezi belirler; kaba form yalnız öğretimi planlamak için kullanılır. 2026/70 sayılı genelgenin 38. maddesinde geçen "Eğitsel Tarama ve Değerlendirme Bataryası" da başka bir araç: okul öncesi ile ilkokul 1-3. sınıflarda risk altındaki öğrencileri belirleyip RAM'a yönlendirme sürecini planlamak için kullanılıyor.

Formu kim doldurur, ne zaman?

Okullarda kaynaştırma öğrencisinin dersine giren her öğretmen kendi dersinin formunu doldurur. Özel eğitim sınıfında ise sınıfın özel eğitim öğretmeni bütün derslerin formlarını her öğrenci için ayrı ayrı uygular. Form BEP hazırlanmadan önce, ders yılının başında ya da öğrencinin özel eğitim ihtiyacı belirlendiğinde uygulanır. Yıl içinde aynı formu yeniden uygulayarak ilerlemeyi görebilirsin; araçta işaretleri temizleyip yeniden işaretlemen yeterli.

Uygulayıcı satırına formu uygulayan öğretmenin adı yazılır. Araç bu satırı "Bilgilerim"deki adınla doldurur, uygulama tarihini de bugünün tarihiyle başlatır.

Maddeler nereden gelir?

Kılavuz, maddelerin öğrencinin takip ettiği öğretim programındaki becerilerden alınmasını istiyor. EK-10 örneğinde Türkçe dersinde "Dinlediği/izlediği metni anlatır.", "Sözlü yönergeleri uygular." gibi dinleme maddeleri, Matematik dersinde de toplama ve çıkarma işlemine ait maddeler var.

Araçta maddeleri üç yoldan ekleyebilirsin:

• Örnek beceri alanları. Kademeye göre hazır alanlar: okul öncesinde bilişsel, dil, motor, sosyal-duygusal gelişim ve öz bakım; ilkokulda Türkçe dinleme/izleme, konuşma, okuma, yazma ile Matematik sayılar, toplama-çıkarma, geometrik şekiller, ölçme; ortaokul ve lisede okuduğunu anlama, yazılı anlatım, dört işlem, kesirler, oran ve yüzde; bütün kademelerde sosyal ve günlük yaşam becerileri. Bunları öğretim programlarının beceri alanlarından türettim; özgün örneklerdir, resmî kazanım metni sayılmaz.
• Toplu yapıştırma. Yıllık planındaki öğrenme çıktılarını ya da kendi listeni kopyalayıp yapıştırırsın. Her satır bir madde olur; baştaki madde işaretleri ve numaralar kendiliğinden temizlenir.
• Elle yazma. Her beceri alanına istediğin kadar madde ekler, sürükleyerek sıralarsın.

Kılavuzda önemli bir not var: öğrencinin performansını belirlerken bulunduğu sınıf düzeyinin programını kullanmak zorunlu değil. Öğrenci 4. sınıfta olsa da okuma becerileri 1. sınıf düzeyindeyse maddeleri o düzeyden alabilirsin.

Maddeleri yazarken gözlenebilir fiiller kullan: "okur", "yazar", "gösterir", "söyler", "eşleştirir". "Anlar", "bilir", "kavrar" gibi fiiller işaretlemeyi tahmine çevirir.

İşaretleme: Evet, Kısmen, Hayır

Kılavuzdaki örnekte iki sütun var: Evet (+) ve Hayır (-). Okullarda da yapabildiği becerinin karşısına "+", yapamadığının karşısına "-" konur.

Araç buna isteğe bağlı üçüncü bir sütun ekliyor: Kısmen (±). Öğrenci beceriyi ipucu ya da yardımla gösteriyorsa veya her denemede değil de bazen gösteriyorsa bu sütunu işaretlersin. Kısmen yapılan beceriler çoğu zaman en verimli kısa dönemli amaçlardır, çünkü öğrenci hedefe yakındır. Resmî örnekteki gibi yalnız iki sütun istiyorsan "Kısmen sütunu" anahtarını kapat. Kısmen işaretli madde varken sütunu kapatırsan araç bunları sessizce Hayır'a çevirmez, seni uyarır.

"Boş form yazdır" seçeneği formu işaretsiz verir. Değerlendirmeyi kâğıt üzerinde yapacaksan bu seçenek işine yarar.

Örnek bir işaretleme:

Sonuçları BEP'e aktarma

"BEP'e aktar" adımında araç her ders için şöyle bir metin hazırlar:

Bağımsız olarak yapabildikleri: Sesleri tanır ve harflerle eşleştirir; Sesleri birleştirerek hece okur. İpucu ya da yardımla yapabildikleri: Heceleri birleştirerek kelime okur. Henüz yapamadıkları: Kısa cümleleri doğru okur; Okuduğu kısa metinle ilgili soruları cevaplar.

"Eğitsel performansa aktar" bu metni BEP planının eğitsel performans tablosuna ders adıyla yazar; aynı ders zaten varsa satırı günceller. Metni öğrencinin ilgi alanları ve güçlü yanlarıyla zenginleştirmen iyi olur.

"Henüz yapamadıklarını plana ekle" ise Kısmen ve Hayır işaretli becerileri, beceri alanının uzun dönemli amacının altına kısa dönemli amaç olarak ekler. Örnek alanlardan gelen maddelerde uzun dönemli amaç hazır; kendi alanlarında bunu "Toplu yapıştır" bölümündeki kutuya sen yazarsın. Planda zaten bulunan beceriler ikinci kez eklenmez. Eklenen amaçlara 4/5 (%80) ölçütü ve BEP tarihleri yazılır; yöntemi ve materyali sen tamamlarsın.

Aktarma bir öneridir. BEP'e hangi amaçların gireceğine öğrenciyi tanıyan BEP geliştirme birimi karar verir. Kılavuz amaçların öncelikli, işlevsel, ulaşılabilir ve basitten zora sıralı olmasını istiyor; yapamadığı her beceriyi amaç yapmak yerine en önemlilerini seçmek daha doğru.

Okul öncesinde ve özel eğitim sınıfında

Okul öncesinde ders yerine gelişim alanları kullanılır. Bakanlığın kılavuzundaki okul öncesi BEP örneklerinde bilişsel gelişim, alıcı ve ifade edici dil, psikomotor (kaba ve ince motor), sosyal-duygusal gelişim ve uyumsal (öz bakım) beceriler yer alıyor. Araçtaki okul öncesi örneklerini de bu alanlara göre düzenledim: eşleştirme ve sayma, sözel yönergeleri anlama, kalemi tutma ve makas kullanma, sırasını bekleme, el yıkama ve giyinme gibi. Küçük çocuklarda maddeleri oyun ve günlük rutin içinde gözlemek, masa başında "test" yapar gibi uygulamaktan daha doğru sonuç verir.

Özel eğitim sınıfında öğretmen genellikle bütün dersleri kendisi değerlendirir. Bu durumda her ders için ayrı form doldurmak yerine araçta tek bir formda birden fazla ders ve beceri alanı açabilirsin; her ders kendi başlığıyla basılır. Formu birkaç güne yaymak, öğrencinin yorgunluk ya da kaygı yüzünden gerçek performansının altında kalmasını önler.

Kaba değerlendirme ile ölçüt bağımlı ölçü aracı arasındaki fark

Kılavuzun EK-11'i ölçüt bağımlı ölçü aracı. Kaba değerlendirme geniş bir beceri listesini hızla tarar; ölçüt bağımlı ölçü aracı ise tek bir beceriyi ölçütüyle ve sorularıyla derinlemesine ölçer. Örneğin "kare olanı göster" becerisi için dört farklı malzemeden şekillerle dört soru sorulur ve öğrencinin dörtte üçünü (3/4) doğru yapması beklenir. Genellikle önce kaba değerlendirme yapılır, sonra öncelikli beceriler ölçüt bağımlı araçla ayrıntılı ölçülür. BEP planının "Ölçüt" ve "Değerlendirme yöntemi" sütunlarındaki "ölçüt bağımlı test" ifadesi bu ikinci araca karşılık gelir.

Formu yazdırırken

• Başlıkta okulun adı ve eğitim-öğretim yılı yer alır; "T.C. / … Kaymakamlığı" satırlarını Okul bilgileri bölümünden açıp kapatabilirsin.
• Her beceri alanı ayrı bir tablodur; uzun formlarda tablo başlığı yeni sayfada tekrarlanır.
• Formun altında işaretlerin anlamı ve uygulayıcının imza yeri bulunur.
• Word çıktısını düzenleyebilir, kendi okulunun biçimine uyarlayabilirsin.

Kaba değerlendirme taslağını kaydetme

Kaba değerlendirme, BEP planı ve BEP toplantı tutanağı aynı öğrenci taslağını kullanır. Taslak varsayılan olarak kaydedilmez: bilgiler sayfa açıkken durur ve üç araç arasında site içinden geçerken korunur. Sonra devam etmek istersen "Bu cihazda sakla" anahtarını aç; "Bu cihazdaki verileri sil" düğmesi kaydı ve açık taslağı temizler. Taslağı bir dosya olarak indirip sonra yükleyebilirsin.

Sık sorulan sorular

Kaba değerlendirme formu zorunlu mu?

Yönetmelik belirli bir formu zorunlu tutmuyor. BEP kılavuzu eğitsel performansın gözlem, görüşme, kaba değerlendirme formu gibi informal araçlarla belirlenmesini öneriyor ve EK-10'da bir örnek veriyor. Uygulamada okullar BEP öncesinde bu formu kullanıyor.

Kısmen işaretli maddeler BEP'e nasıl geçer?

Eğitsel performans metninde "ipucu ya da yardımla yapabildikleri" başlığı altında yazılır. Plana aktarırken kısmen işaretli beceriler de kısa dönemli amaç adayı olarak eklenir.

Formu birden fazla öğretmen doldurabilir mi?

Evet. Her öğretmen kendi dersinin formunu doldurur. Araçta aynı öğrenci için birden fazla ders ekleyebilir ya da her ders için ayrı form basabilirsin.

Öğrencinin sınıf düzeyinin altındaki becerileri yazabilir miyim?

Evet. Kılavuz, performans belirlenirken öğrencinin bulunduğu sınıf düzeyinin programını kullanmanın zorunlu olmadığını, alt ya da üst düzey programlardan yararlanılabileceğini belirtiyor.

Kaynaklar

• Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, "Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı: Tüm Öğretmenler İçin Yol Haritası" (2022): eğitsel performansın belirlenmesi (s.13), EK-10 Kaba Değerlendirme Formu Örneği, EK-11 Ölçüt Bağımlı Ölçü Aracı Örneği.
• Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (Resmî Gazete 07.07.2018/30471): m.4/1-g, m.20.
• 2026-2027 Eğitim ve Öğretim Yılına İlişkin İş ve İşlemler (Genelge 2026/70), md.38.
• Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Türkçe ve Matematik öğretim programları (örnek beceri alanları).

Form resmî bir ölçme aracı değildir; öğretmenin informal değerlendirmesini düzenli kaydetmesine yardım eder.