Oyun Gözlemi Nasıl Yapılır? Parten'in Oyun Basamakları ve Sistematik Gözlem Teknikleri

Çocuklar oynarken sınıfta onlarca şey aynı anda olur. Blok merkezinde bir kule yükselir, dramatik oyun merkezinde bir doktor muayenesi başlar, biri pencereden bahçeyi izler. Öğretmen hepsini görür ama aklında kalanlar çoğu zaman en gürültülü anlardır. Sistematik gözlem bunu düzeltmenin yoludur: neye bakacağını, ne zaman bakacağını ve nasıl yazacağını önceden belirlersin. Aşağıda Parten'in oyun basamaklarını, okul öncesinde en çok kullanılan üç gözlem tekniğini ve Maarif Modeli okul öncesi programının oyun gözlemi hakkında söylediklerini anlattım. Zaman örneklemiyle yapılan bir oyun gözlemini aşağıdaki araçla kodlayıp özetleyebilirsin.

Okul öncesi programı oyun gözlemi için ne diyor?

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Okul Öncesi Eğitim Programı oyunu bir etkinlik türü olarak değil, çocuğun öğrenmesinin doğal yolu olarak ele alır. "Değerlendirme Aracı Olarak Oyun" başlığında oyun sürecini sistematik biçimde gözlemlemeyi çocuğun gelişimini anlamlandırmanın en doğal ve güvenilir yollarından biri sayar. Programa göre bunun etkili olması için öğretmenin gözlemi planlı ve sistematik yürütmesi gerekir. Öğretmen belirli bir gelişim alanına odaklanarak yapılandırılmış gözlem yapabilir, çocuk yönelimli oyunda ortaya çıkan beklenmedik davranışları da anekdot kayıtlarıyla belgeler.

Program oyun gözlemini planlamanın girdisi olarak görür. Örnek de verir: akran etkileşiminde geri çekilen bir çocuğu fark eden öğretmen, oyun bölgelerini ve materyal düzenini buna göre yeniden kurar. Programa göre oyun temelli değerlendirme bulguları aileyle paylaşılan beceri edinim raporlarının ve gerektiğinde uzman yönlendirmelerinin de temelini oluşturur.

Öğrenme merkezleri bölümünde program öğretmenden çocukların hangi merkezde, kimlerle ve ne kadar süre oynadığını gözlemlemesini ve sonuçları kaydetmesini ister. Hep aynı merkezde oynayan çocuğun farklı merkezlerde de vakit geçirmeye teşvik edilmesini önerir. Programın saydığı yaygın merkezler blok, kitap, erken okuryazarlık, müzik, sanat, fen, matematik, dramatik oyun ve açık hava merkezleridir; geçici (tematik) merkezler de kurulabilir.

Parten'in oyun basamakları

Amerikalı araştırmacı Mildred Parten, 1932'de Journal of Abnormal and Social Psychology'de yayımladığı çalışmada okul öncesi çocukların serbest oyun sırasındaki sosyal katılımını gözlemledi ve altı kategori tanımladı. Bu kategoriler bugün de oyun gözleminde en çok başvurulan çerçevedir.

1. Boş durma. Çocuk bir oyunla meşgul değildir; etrafına bakar, yerinde oyalanır ya da sınıfta amaçsızca dolaşır.
2. Yalnız oyun. Çocuk tek başına, çevresindekilerden bağımsız oynar. Yanında kim olduğu oyununu değiştirmez.
3. İzleyici. Çocuk başkalarının oyununu izler, bazen soru sorar ya da yorum yapar ama oyuna girmez.
4. Paralel oyun. Çocuk arkadaşlarının yanında, benzer materyalle oynar. Kum havuzunda yan yana kova dolduran iki çocuk gibi; birbirlerini fark ederler ama birlikte oynamazlar.
5. İlişkisel oyun. Çocuklar materyal paylaşır, konuşur, birbirlerini taklit eder. Henüz ortak bir hedef ya da rol dağılımı yoktur.
6. İşbirlikli oyun. Ortak bir amaç vardır: birlikte bir ev kurarlar, biri satıcı biri müşteri olur, kurallar konuşulur.

Bu sıra bir gelişim çizgisi gibi okunabilir ama katı bir merdiven değildir. Beş yaşındaki bir çocuk sabah işbirlikli bir oyunda, öğleden sonra yalnız bir yapboz başında olabilir. Parten'in gözlemlerinde de yaş büyüdükçe ilişkisel ve işbirlikli oyun artıyordu, ama yalnız ve paralel oyun hiçbir yaşta tamamen kaybolmuyordu.

Paralel ile ilişkisel oyunu ayırmak

En çok karışan iki basamak bunlardır. Ayırmak için iki soru sor. Çocuklar materyal alıp veriyor ya da birbirine bir şey söylüyor mu? Söylüyorsa en az ilişkiseldir. Ortak bir hedefleri ve rol dağılımı var mı? Varsa işbirliklidir. Yan yana oturup hiç etkileşmeden aynı yapbozun farklı köşelerini dolduran iki çocuk paralel oyundadır.

Oyun gözlemini planlamak

Gözleme başlamadan önce beş şeye karar ver:

1. Soru. Ne öğrenmek istiyorsun? "Sınıfta kim kimle oynuyor?" ile "Bir çocuk oyuna nasıl katılıyor?" farklı teknik ister.
2. Teknik. Genel resim için zaman örneklemi, belirli bir davranış için olay örneklemi.
3. Zaman. Öğrenme merkezlerinde serbest oyun genellikle en uygun zamandır.
4. Kodlar. Merkez ve oyun türü için kısa kodları önceden yaz, kâğıdın üstüne koy.
5. Oturum sayısı. Farklı günlerde en az dört beş oturum planla.

Zaman örneklemi nasıl uygulanır?

Zaman örneklemi, belirli aralıklarla bütün çocuklara kısa bir bakış atıp o anı kaydetmektir. Öğrenme merkezlerinde oyun zamanı bu teknik için en uygun andır, çünkü çocuklar merkezlere dağılmış ve kendi seçtikleri oyunla meşguldür.

Uygulamadan önce üç şeye karar verirsin. Kaç dakikada bir bakacaksın, kaç tur yapacaksın ve her turda neyi yazacaksın. Bir oyun gözleminde genellikle iki şey yazılır: çocuğun hangi merkezde olduğu ve hangi tür oyunda olduğu. Bunu kısa kodlarla yazmak işi hızlandırır; blok merkezinde paralel oyun için "B4" gibi.

Doldurulmuş zaman örneklemi örneği

Aşağıda adlar yer tutucu; aralık 5 dakika, dört tur.

Kodlar: B blok, K kitap, D dramatik oyun, Ma matematik, S sanat; rakamlar Parten basamağı (1 boş durma … 6 işbirlikli). Dördüncü çocuğun ilk turlarda merkez kodu yok, çünkü bir merkeze yerleşmemişti.

Zaman örnekleminin güçlü yanı herkesi eşit kaydetmesidir. Sessiz çocuk da en hareketli çocuk kadar satır kazanır. Zayıf yanı ise anlık bakışın ayrıntıyı kaçırmasıdır. Kodun yanındaki kısa not sütununa "Kimle?" sorusunun cevabını yazmak bu açığı biraz kapatır.

Tek bir oturumdan sonuç çıkarmak doğru olmaz. Çocuk o gün yorgun olabilir, sevdiği arkadaşı gelmemiş olabilir. Farklı günlerde dört beş oturum yaptığında görünen örüntü daha güvenilirdir.

Olay örneklemi ne zaman işe yarar?

Olay örnekleminde saat değil davranış belirleyicidir. Önceden bir davranış seçersin ve o davranış her görüldüğünde kaydedersin. Örneğin oyuna katılma girişimleri, paylaşım anlaşmazlıkları ya da bir çocuğun yardım istediği durumlar.

Kayıt genellikle üç bölümden oluşur: davranıştan hemen önce ne oldu, davranışın kendisi ve sonrasında ne oldu.

Bir hafta boyunca blok merkezindeki paylaşım anlaşmazlıklarını böyle kaydettiğinde, anlaşmazlıkların hep merkez kalabalıklaştığında çıktığını fark edebilirsin. Çözüm o zaman çocuklarda değil merkezin kişi sayısında olur.

Olay örneklemi belirli bir soruya cevap ararken kullanılır. Genel bir resim istiyorsan zaman örneklemi, belirli bir davranışı anlamak istiyorsan olay örneklemi daha uygundur.

Anekdot kaydı farklı olarak ne verir?

Anekdot kaydı önceden planlanmaz. Bir çocukta dikkat çeken bir an olduğunda, olumlu ya da olumsuz, olayı tarih ve mekânla birlikte anlatırsın. Maarif Modeli okul öncesi programı bunun için EK-2 Anekdot Kayıt Formu'nu verir ve gözlenen durumla değerlendirmenin ayrı kutulara yazılmasını ister.

Anekdot ayrıntı verir ama sayı vermez. Zaman örneklemi sayı verir ama ayrıntıyı kaçırır. İkisini birlikte kullanmak iyi bir dengedir. Oyun gözleminde bir çocuğun ilk kez işbirlikli bir oyuna katıldığını gördüğünde, o anı bir anekdot olarak da yazabilirsin. Anekdot yazımının ayrıntıları için anekdot kayıt formu sayfasına, doldurulmuş örnekler için anekdot kaydı örnekleri yazısına bakabilirsin.

Gözlemi yazarken dikkat edilecekler

Gördüğünü yaz, yorumunu ayır. "Utangaç" bir yorumdur; "Üç turda da kitap merkezinde tek başınaydı, bir arkadaşı yanına oturunca kitabı ona gösterdi" bir gözlemdir.

Çocuğu tek bir oturuma ya da tek bir koda indirgeme. Yalnız ve paralel oyun özellikle küçük yaş gruplarında olağandır ve kendi başına bir sorun işareti sayılmaz. Bir çocuğun bir oyuna katılmadan önce uzun süre izlemesi de onun katılma biçimi olabilir.

Gözlemcinin kendi etkisini unutma. Çocuğun yanına not defteriyle dikilmek oyunu değiştirir. Sınıfın bir köşesinden, sıradan bir şekilde bakmak daha doğal bir görüntü verir.

Gözlem sonucunu planlamaya taşımak

Gözlemi kâğıtta bırakma. Program, öğretmenin gözlemlerini analiz ederek hangi çocuğun hangi alanda desteğe ihtiyacı olduğunu ve ortamda ne değişmesi gerektiğini belirlemesini ister. Birkaç oturumun özetine bakıp şu soruları sor:

• Hiç uğranmayan bir merkez var mı? Materyali değiştirmek gerekebilir.
• Hep aynı merkezde kalan çocuk var mı? Sevdiği merkezle bağlantılı bir materyali başka bir merkeze koyarak onu oraya davet edebilirsin.
• Boş durma kodu en çok hangi saatte çıkıyor? Geçişler uzunsa günlük akışı gözden geçir.
• İşbirlikli oyun hiç görülmeyen çocuk için küçük grup oyunu planlayabilir misin?

Bu kararları aylık eğitim planının değerlendirme bölümüne yazarsan bir sonraki ayın planı gözleme dayanır. Planı hazırlamak için okul öncesi aylık eğitim planı aracına bakabilirsin.

Gözlemlerini dönem boyunca alanlara göre toplamak için gelişim gözlem formu aracını, okul öncesindeki diğer belgeler için okul öncesi sayfasını kullanabilirsin.

Kaynaklar: MEB, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Okul Öncesi Eğitim Programı (2026), Okul Öncesi Eğitimde Oyun ve Öğrenme Merkezleri bölümleri, tymm.meb.gov.tr; M. B. Parten, "Social participation among pre-school children", Journal of Abnormal and Social Psychology 27(3), 1932, s. 243-269.