- Maarif Modeli okul öncesi programı anekdot kaydını, kontrol listesini, derecelendirme ölçeğini, fotoğrafı ve ses ile görüntü kaydını gözlem kayıt araçları olarak sayar; hepsini kullanmak zorunlu değildir, farklı araçlardan yararlanmak önemlidir.
- Araç seçimi sorulan soruya bağlıdır: "Sınıfta kim bu davranışı gösteriyor?" kontrol listesinin, "Bu çocuk o an ne yaptı?" anekdot kaydının, "Beceri ne ölçüde yerleşti?" derecelendirme ölçeğinin sorusudur.
- Bütün kanıtlar her çocuk için ayrı hazırlanan portfolyo dosyasında birleşir; dönem sonu raporu bu dosyaya dayanır.
- Hangi araçların ders yılı boyunca nasıl kullanılacağı okul öncesi zümresinde planlanabilir (Eğitim Kurulları ve Zümreleri Yönergesi m.12/8-v).
Okul öncesi öğretmeninin elinde birden fazla kayıt aracı var ve hepsini aynı anda tutmaya çalışmak hem yorucu hem verimsiz. Bu yazı listeyi doldurmadan önce gelen soruyu cevaplıyor: hangi durumda kontrol listesi, hangi durumda anekdot kaydı, derecelendirme ölçeği ya da fotoğraf seçilmeli ve bunlar bir haftanın akışında nasıl bir araya gelir? Dayanak olarak Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Okul Öncesi Eğitim Programı'nın değerlendirme bölümünü esas aldım. Sınıfın kontrol listesini hazırlamak istersen aşağıdaki araç işini görür.
Program hangi araçları sayıyor?
Program okul öncesinde değerlendirmeyi iki yaklaşıma ayırır. Süreç odaklı değerlendirme eğitim boyunca devam eder ve çocuğun ihtiyacını zamanında fark etmeyi amaçlar. Sonuç odaklı değerlendirme dönem sonlarında, toplanan verilerin bütüncül olarak ele alınmasıdır. Kontrol listesi, anekdot kaydı ve diğer araçlar birinci yaklaşımın araçlarıdır; dönem sonundaki rapor ikinci yaklaşımın ürünüdür.
Değerlendirmenin dört ilkesi vardır. Çocuğa özgülük, her çocuğun bireysel özelliklerinin dikkate alınmasıdır. Çok boyutluluk, gelişimin alanlar arasında birbirine bağlı ilerlediğini kabul etmektir. Süreklilik, değerlendirmenin belirli günlerle sınırlı kalmamasıdır. Çeşitlilik ise verinin farklı yöntem, araç ve kaynaklardan toplanmasıdır. Program gözlem kayıt araçları olarak anekdot kayıtlarını, kontrol listelerini, derecelendirme ölçeklerini, fotoğrafları, ses ve görüntü kayıtlarını sayar; bunların tamamının kullanılmasının zorunlu olmadığını, ama farklı araçlardan yararlanılmasının önemli olduğunu söyler.
Bu son cümle araç seçiminin anahtarıdır. Tek bir araçla bütün yılı geçirmek çeşitlilik ilkesine uymaz; her şeyi her gün tutmaya çalışmak da gerekmez.
Hangi soru, hangi araç?
En pratik yol, aracı sorduğun soruya göre seçmektir:
| Sorduğun soru | Uygun araç | Neden? |
|---|---|---|
| Sınıfta bu davranışı kimler gösteriyor, kimler henüz göstermiyor? | Kontrol listesi | Bütün çocukları aynı maddelerde kısa bir işaretle yan yana koyar. |
| Bu çocuk o an ne yaptı, ne söyledi? | Anekdot kaydı | Tek bir olayı bağlamıyla, yorumsuz olarak saklar. |
| Bu beceri ne ölçüde yerleşti? | Derecelendirme ölçeği | "Var ya da yok" yerine düzey gösterir. |
| Çocuk ne üretti, nasıl değişti? | Çocuk ürünü, fotoğraf, ses ve görüntü kaydı | Değişimi somut bir kanıtla gösterir. |
| Bütün bunlar bir araya gelince ne görünüyor? | Portfolyo dosyası | Kanıtları çocuk başına ve zamana göre düzenler. |
Bir aracın yanlış soruya uygulanması en sık yapılan hatadır. Örneğin bir çocuğun arkadaşına vurduğu tek bir olayı kontrol listesine "−" olarak işlemek, olayın bağlamını kaybettirir; bu bir anekdot kaydıdır. Tersine, bütün sınıfın sıra bekleme davranışını anekdotlarla izlemeye çalışmak haftalarca not yığar; bu bir kontrol listesi işidir.
Kontrol listesi ne zaman doğru seçim?
Kontrol listesi genişlik sağlar. Şu durumlarda en iyi çalışır:
- Dönemin başında sınıfı tanırken, kimin hangi alanda nerede durduğunu hızlıca görmek istediğinde.
- Aynı maddeleri dönem başında ve sonunda uygulayıp ilerlemeyi karşılaştırmak istediğinde.
- Bir sonraki ayın planına hangi beceriye daha çok yer vereceğine karar verirken.
- Sessiz, az göze çarpan çocukların da gözlenip gözlenmediğini denetlemek istediğinde; boş kalan hücreler sana kimi henüz izlemediğini gösterir.
Kontrol listesinin zayıf yanı da açıktır: neden sorusuna cevap vermez. Bir çocuk bir maddede "henüz" kaldıysa bunun sebebini liste söylemez. O noktada anekdot kaydına ya da yapılandırılmış bir oyun gözlemine geçmen gerekir. Maddelerin tek ve gözlenebilir bir davranış içermesi, gözlemediğin hücrenin boş bırakılması gibi doldurma kurallarını gelişim kontrol listesi sayfasında bulabilirsin.
Anekdot kaydı ne zaman doğru seçim?
Program anekdot kaydına özellikle bir yer verir: öğretmen belli bir gelişim alanına odaklanan yapılandırılmış gözlemler yapabileceği gibi, çocuk yönelimli oyun sırasında ortaya çıkan beklenmedik davranışları da anekdot kayıtlarıyla belgeler. Programın eklerinde ayrı bir Anekdot Kayıt Formu da bulunur.
Anekdot kaydı derinlik sağlar ve şu durumlarda doğru araçtır:
- Planlamadığın, kendiliğinden ortaya çıkan ve çocuk hakkında yeni bir şey söyleyen bir an.
- Bir çocuğun aynı davranışı farklı bağlamlarda nasıl gösterdiğini izlemek istediğinde.
- Aileyle ya da rehberlik servisiyle paylaşacağın, somut olaylara dayanan bir anlatı gerektiğinde.
Anekdot kaydının ilkesi, gözlemi yorumdan ayırmaktır: önce ne olduğunu yaz, yorumunu ayrı bir satıra koy. Örnekler için anekdot kaydı örnekleri yazısına, form için anekdot kayıt formu aracına bakabilirsin. Oyun sırasında yapılandırılmış gözlemin nasıl yürütüleceği oyun gözlemi nasıl yapılır yazısında.
Derecelendirme ölçeği, fotoğraf ve çocuk ürünleri
Derecelendirme ölçeği, kontrol listesinin bir adım ötesidir: davranışın var olup olmadığını değil, ne ölçüde yerleştiğini gösterir. Dönem ortasında, bir becerinin sınıfta genel olarak başladığını ama farklı düzeylerde olduğunu düşündüğünde işe yarar. Dönem başında ise çocukları henüz yeterince tanımadığın için kaba bir derecelendirme yanıltıcı olabilir; o dönemde var ya da yok sorusu daha dürüst bir başlangıçtır.
Fotoğraf, ses ve görüntü kayıtları ile çocuk ürünleri değişimin en ikna edici kanıtıdır. Program portfolyoya eklenen ürün ve kayıtların üzerine tarih, etkinlik adı ve gerektiğinde kısa açıklama yazılmasını, aynı beceriye ait farklı zamanlardaki ürünlerin birlikte konmasını ister. Eylülde çizilen bir insan figürüyle martta çizilen figür yan yana durduğunda, hiçbir işaret tablosu bu kadar açık konuşamaz.
Fotoğraf ve görüntü kayıtları çocuğun kişisel verisidir. Bunları kişisel telefonunda biriktirme, sosyal medyada ya da okul dışı mesaj gruplarında paylaşma; okulunun bu konudaki usulüne uy.
Portfolyo, araçların buluştuğu yer
Program bütün kanıtların, yani çocuk ürünlerinin, gözlem notlarının, anekdot kayıtlarının, kontrol listelerinin, derecelendirme ölçeklerinin, fotoğrafların, ses ve görüntü kayıtlarının her çocuk için ayrı hazırlanan portfolyo dosyalarında düzenlenmesini ister. Dosyanın çocukla birlikte oluşturulmasını, çocuğun kendi ürününü seçmesine rehberlik edilmesini ve öğretmen notlarının ilgili ürünle ilişkilendirilmesini de önerir.
Bu, kontrol listesinin portfolyodaki yerini belirler. Listenin kendisi sınıf düzeyinde bir tablodur; portfolyoya girecek olan, o çocuğun satırı ve o satırı açıklayan bir iki anekdot ya da üründür. Dönem sonunda Beceri Edinim Raporu'nu doldururken program, öğretmenin anekdot kayıtlarını ve aylık eğitim planındaki değerlendirmelerini dikkate almasını önerir. Raporun veliye nasıl verildiğini anasınıfında gelişim raporu yazısında anlattım.
Bir haftada araçları birleştirmek
Araçları aynı anda tutmanın yolu, her birine haftanın akışında ayrı bir yer vermektir. Örnek bir düzen:
| Zaman | Araç | Odak |
|---|---|---|
| Pazartesi, serbest oyun | Kontrol listesi | Sosyal-duygusal maddeler |
| Salı, Türkçe etkinliği | Kontrol listesi | Dinleme ve anlatma maddeleri |
| Çarşamba, bahçe | Kontrol listesi, fotoğraf | Hareket ve sağlık |
| Her gün, kendiliğinden | Anekdot kaydı | Beklenmedik ya da dikkat çekici anlar |
| Cuma | Portfolyo | Haftanın ürünlerini tarihleyip dosyalama |
| Ay sonu | Aylık plan değerlendirmesi | Çocuk, program ve öğretmen boyutunda özet |
Ay sonundaki değerlendirme programın aylık eğitim planı için tarif ettiği adımdır: öğretmen ay boyunca yaptığı günlük değerlendirmeleri gözden geçirir, uygulamaların güçlü yönlerini ve geliştirilmesi gereken alanları belirler ve bir sonraki ayın planına veri sağlar. Program, her ay kullanılması gereken formların da bu bölümde belirtilmesini ister. Aylık plan için okul öncesi aylık eğitim planı aracına bakabilirsin.
Araç seçimini zümreyle paylaşmak
Aynı okulda birden fazla ana sınıfı varsa her öğretmenin farklı araç ve farklı ölçütlerle çalışması, dönem sonunda raporların karşılaştırılmasını zorlaştırır. Eğitim Kurulları ve Zümreleri Yönergesi, okul öncesi ve ilkokullarda öğrencilerin gelişiminin gözlem formları, oyun temelli değerlendirmeler ve görev odaklı ölçme araçlarıyla takibi kapsamında ders yılı süresince yapılacakların planlanmasını zümre gündemi arasında sayar (m.12/8-v). Sene başı zümresinde hangi aracın hangi ay ve hangi amaçla kullanılacağını konuşmak, bu maddeyi işler hâle getirir.
Kaynaklar: MEB, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Okul Öncesi Eğitim Programı (2026), değerlendirme, oyun temelli değerlendirme, portfolyo ve aylık eğitim planı bölümleri, tymm.meb.gov.tr; MEB Eğitim Kurulları ve Zümreleri Yönergesi m.12/8-v (02.01.2024 tarihli değişiklikle).
