- Öğrenci nöbetinin yönetmelikteki amacı sorumluluk bilinci kazandırmaktır; disiplin cezaları ve ortaokul yaptırımları arasında nöbet yoktur, bu yüzden nöbeti ceza olarak yazmak yönetmeliğe dayanmaz.
- Lisede nöbetini aksatan öğrenci için kınama listesindeki "verilen eğitim ve öğretime ilişkin görevleri yapmamak" bendi gündeme gelebilir; ilk seferde ceza yerine yazılı uyarı ve veli görüşmesi yolu vardır (Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği m.157/7).
- Nöbet yerinde kavga, kaza ya da tanımadığı bir ziyaretçiyle karşılaşan öğrenci müdahale etmez, nöbetçi öğretmene haber verir.
- Velinin "çocuğuma temizlik yaptırılıyor" şikâyetinde ilk bakılacak belge, okul yönetiminin yazılı olarak belirleyip duyurduğu nöbet görevleridir.
Nöbetçi öğrenci listesi panoya asıldıktan sonra asıl sorular başlar. Öğrenci nöbetini tutmazsa ne yapılır? Teneffüste kavga çıkarsa nöbetçi öğrenci ne yapmalı? Bir veli çocuğuna tuvalet temizletildiğini söylerse kim haklıdır? Nöbet gününde sınav olursa öğrenci nereye gider? Bu yazı nöbet süresince çıkan bu durumları ve yönetmeliğin onlara verdiği cevabı anlatıyor. Listeyi çalışma takvimine göre adil sırayla çıkarmak için aşağıdaki aracı kullanabilirsin.
Nöbet bir görev mi, bir ceza mı?
Yönetmelikler nöbetin neden tutulduğunu açıkça yazar. Ortaokulda amaç, öğrencinin küçük yaştan görev ve sorumluluk duygusunu geliştirmek ve okulun yönetim işlerinde görev almasını sağlamaktır (Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği m.77/1). Lisede amaç, görev ve sorumluluk bilincini geliştirmek ve öğrencinin okulun yönetim işlerine yardımcı olmasını sağlamaktır (Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği m.33/1).
Disiplin tarafında ise nöbet hiçbir listede yer almaz. Lisede öğrenciye verilebilecek cezalar kınama, okuldan kısa süreli uzaklaştırma, okul değiştirme ve örgün eğitim dışına çıkarmadır (OÖY m.163). Ortaokulda yaptırımlar uyarma, kınama ve okul değiştirmedir (İÖY m.54). "Geç kaldın, bu hafta her gün sen nöbetçisin" türünden bir uygulama bu listelere dayanmaz ve nöbetin amacını da bozar: sınıf nöbeti cezayla eşleştirdiğinde sıradaki öğrenci de kendi gününü bir ceza gibi görmeye başlar.
Nöbetini aksatan öğrenci
Öğrenci nöbet gününü unuttuysa ya da nöbet yerinden ayrıldıysa ilk adım her kademede konuşmaktır. Çoğu zaman sebep basittir: listeyi görmemiştir, servis saati nöbetle çakışıyordur ya da nöbet yeri ona anlamsız gelen bir köşedir. Bunları düzeltmek, yaptırım düşünmekten daha hızlı sonuç verir.
Aksamaların bir kısmını gün değişimi kuralı önler. Öğrenciler kendi aralarında gün değiştirmek isterse bunu nöbet gününden önce sınıf rehber öğretmenine ya da nöbetçi öğretmene bildirsinler, değişiklik listenin üzerine tarihiyle not edilsin. Böylece nöbet yerinde kimin olması gerektiği her an bellidir ve "ben değiştirmiştim" tartışması çıkmaz. Aynı öğrencinin sürekli gün değiştirmesi ise kendi başına bir işarettir: servis saati, ailevi bir sorumluluk ya da arkadaş ilişkisi gibi konuşulması gereken bir durumu gösterebilir. Bu durumda değişime izin vermeye devam etmeden önce öğrenciyle sebebi konuş, gerekirse sırayı onun için uygun bir güne kaydır.
Sorun tekrar ediyorsa kademeler ayrışır:
| Kademe | Ne yapılabilir? | Dayanak |
|---|---|---|
| Ortaokul | Uyarma bir süreçtir: önce sözlü uyarma, sürerse öğrenciyle sözleşme (EK-9), sonra veliyle görüşme. Nöbet aksatma, yaptırım gerektiren davranışlar listesinde ayrıca sayılmaz. | İÖY m.54/3, m.55 |
| Lise | Okul yönetimi ya da öğretmenlerce verilen eğitim ve öğretime ilişkin görevleri yapmamak kınama listesindedir. Nöbetin bu kapsamda değerlendirilip değerlendirilmeyeceğine okul öğrenci ödül ve disiplin kurulu karar verir. | OÖY m.164/1-b |
| Lise, ilk kez ve daha önce ceza almamış öğrenci | Ceza yerine sınıf rehber öğretmeni ile rehber öğretmenin değerlendirmesiyle okul müdürünce yazılı uyarı; sürerse veli okula davet edilir, sosyal sorumluluk çalışmasıyla da ilişkilendirilebilir. | OÖY m.157/7 |
Lisede yazılı uyarıyla ilgili bir ayrıntı da önemli: yazılı uyarı ve veli görüşmesine ilişkin bilgiler e-Okul'a işlenmez, sosyal sorumluluk belgeleri dışındaki belgeler ders yılı sonunda ya da öğrencinin nakil olduğu tarihten itibaren 5 iş günü içinde imha edilir (OÖY m.157/7-ç ve d). Öğrenci kınama gerektiren ikinci davranışında doğrudan kurula gönderilir. Disiplin sürecinin bütününü öğrenci disiplin süreci adım adım yazısında, gerekli belgeleri öğrenci disiplin evrakları aracında bulabilirsin.
Velinin "çocuğuma temizlik yaptırılıyor" şikâyeti
Bu şikâyetin cevabı yönetmelikte açıktır. Lisede öğrenciye personelin işi, beden gücü isteyen işler ve eğitimle ilgisi olmayan işler nöbet olarak verilemez (OÖY m.33/1). Ortaokulda nöbetçi öğrenciye nöbet görevi dışında özel hizmet yaptırılamaz (İÖY m.77/4).
Şikâyet geldiğinde önce nöbet görevlerinin yazılı hâline bak. Lisede nöbet yerleri, günleri, saatleri ve nöbetçi öğrencinin görevleri okul yönetimince belirlenip duyurulur; ortaokulda da nöbetle ilgili görev ve sorumluluklar okul yönetimince yazılı olarak belirlenir ve nöbetçi öğrencilere duyurulur (İÖY m.77/2). Görev listesinde temizlik yoksa ama bir öğretmen öğrenciden temizlik istediyse sorun listede değil uygulamadadır ve okul müdürlüğü bunu düzeltir. Listede böyle bir madde varsa liste yönetmeliğe aykırıdır ve değiştirilmesi gerekir.
Veli şikâyetini önce sınıf rehber öğretmenine ya da okul müdürlüğüne iletebilir. Yazılı başvuru için veli dilekçesi aracı var. Görev listesinin sınıf panosunda ya da nöbet yerinde asılı olması, bu tür anlaşmazlıkları çoğu zaman başlamadan bitirir.
Nöbet gününde sınav ve ders
Nöbetçi öğrenci ders kaçırmaz. Ortaokulda öğrenci kendi devresinde ve ders saatleri dışındaki zamanlarda nöbet tutar (İÖY m.77/3). Lisede nöbetçi öğrenci, nöbetçi öğretmene, nöbetçi müdür yardımcısına ya da okul müdürüne haber vererek yazılı ve uygulamalı sınavına girer; nöbet tuttuğu günler devamsızlıktan sayılmaz (OÖY m.33/2).
Uygulamada sık görülen sorun, nöbet yerinin ders zili çaldığında boş kalmasından endişe edilip öğrencinin derse geç bırakılmasıdır. Bu yönetmeliğe uygun değildir. Ders saatinde koridorun düzeni nöbetçi öğretmenin işidir; öğrenci zil çaldığında sınıfına gider.
Nöbet yerinde kavga, kaza ya da yabancı ziyaretçi
Nöbetçi öğrenci okulun gözü ve kulağıdır, güvenlik görevlisi değildir. Nöbet görevlerini yazarken ve öğrenciye anlatırken şu ilkeyi açıkça koy: öğrenci gördüğünü bildirir, olaya karışmaz.
- Kavga ya da itişme: araya girmez, en yakın nöbetçi öğretmeni çağırır.
- Düşen ya da yaralanan öğrenci: yerinden kaldırmaya çalışmaz, nöbetçi öğretmene ve okul yönetimine haber verir.
- Tanımadığı bir ziyaretçi: kendisi okulun içine götürmez, nöbetçi öğretmene ya da okul yönetimine yönlendirir.
- Kırık cam, açık kalmış elektrik panosu gibi tehlikeler: dokunmaz, bildirir.
Nöbetçi öğrencileri izlemek okul yönetiminin görevidir. İlkokul ve ortaokulda müdür yardımcıları nöbetçi öğretmen ve öğrencileri izler ve nöbet raporlarını inceler (İÖY m.44/1); lisede müdür yardımcıları öğretmen ve öğrenci nöbet çizelgelerini hazırlayıp müdürün onayına sunar ve nöbet görevlerini kontrol eder (OÖY m.80/2-d). Nöbetçi öğretmenin bu durumlardaki görevleri okulun nöbetçi öğretmen görev talimatnamesinde yazılıdır; talimatname için nöbetçi öğretmen görev talimatı aracına, olayların kaydı için nöbet defteri aracına bakabilirsin.
Pansiyonlu okullarda ve yatılı bölge ortaokullarında nöbet
Yatılı okullarda nöbet, gündüz okulundakinden farklı işler. Lisede pansiyonlu okullarda öğrencilere ara tatil, yarıyıl ve yaz tatili dışındaki hafta sonu ve diğer tatil günlerinde de nöbet görevi verilebilir (OÖY m.33/2). Yatılı bölge ortaokullarında yemekhane nöbeti tutulur (İÖY m.77/2).
Burada iki noktaya dikkat et. Hafta sonu nöbeti, öğrencinin dinlenme ve etüt saatlerini sürekli aynı kişiler aleyhine kesmemelidir; sırayı gündüz okulundaki gibi adil dağıtmak burada da gerekir. Yemekhane nöbeti de yemek dağıtmak ya da bulaşık yıkamak gibi personel işine dönüşmemelidir; görevler düzeni izlemek ve sorunu bildirmekle sınırlı kalır. Hafta sonu nöbetinin hangi saatlerde başlayıp bittiğini, nöbetçi öğrencinin kime bağlı olduğunu ve nöbet sırasında etüt ya da yemek saatinin nasıl korunacağını pansiyon kurallarında yazılı hâle getirmek, belletici öğretmenin de işini kolaylaştırır.
Öğrencileri nöbet kurallarına ortak etmek
Lisede onur kurulu, öğrenci nöbet işleri ile sınıf başkanı ve yardımcılığı seçimine ilişkin esasların belirlenmesinde okul yönetimi, sınıf öğretmeni ve rehberlik servisiyle iş birliği yaparak katkı sağlar (OÖY m.183/1-ç). Bu hükmü işletmek, nöbetle ilgili şikâyetlerin önemli bir kısmını önler. Nöbet yerleri, görevler ve aksatma durumunda ne olacağı öğrencilerin temsilcileriyle konuşulmuşsa kurala itiraz azalır.
İlkokul ve ortaokulda aynı yaklaşım sınıf düzeyinde uygulanabilir. Sınıf başkanıyla birlikte nöbet görevlerini gözden geçirmek ve sınıf kurallarına nöbetle ilgili birkaç madde eklemek yeterlidir. Sınıf kuralları için sınıf kuralları aracı işine yarar.
Kaynaklar: Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği (RG 26.07.2014/29072) m.44, m.54, m.55 ve m.77; Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği (RG 07.09.2013/28758) m.33, m.80, m.157/7, m.163, m.164 ve m.183 (mevzuat.gov.tr).
