- Ders dosyası, kurumsal ya da program akreditasyonunda bir dersin planlandığı gibi yürütüldüğünü, ölçüldüğünü ve iyileştirildiğini gösteren kanıt setidir.
- YÖKAK'ın Alt Ölçütler Rehberi'nde ders kazanımlarının eşleştirilmesi (B.1.3), ölçme ve değerlendirme (B.1.6, B.3.2), öğrenci geri bildirimi (B.3.3) ve programların izlenmesi (B.6.1) dosyadaki evrakla doğrudan ilişkili.
- Değerlendiricinin dosyada aradığı, planlama, uygulama, izleme ve iyileştirme döngüsünün kapanıp kapanmadığıdır.
- YÖKAK ölçütü tarif eder; hangi evrakın dosyaya gireceğini üniversitenin kalite komisyonu ya da bölüm belirler.
Ders dosyası, akreditasyon incelemesinde bir dersin izlencede yazdığı gibi yürütüldüğünü, öğrenme kazanımlarının ölçüldüğünü ve sonuçlara göre bir sonraki dönemin değiştirildiğini kanıtlamak için istenir. Dosyadaki her evrak bir ölçüte cevap verir. Bu yazıda evrakı YÖKAK'ın Kurumsal Akreditasyon Programı alt ölçütleriyle eşleştiriyor, değerlendiricinin hangi soruya cevap aradığını gösteriyorum. Bölümün bütün derslerinin dosyalarını tek tabloda denetlemek için ders dosyası kontrol listesi aracını kullanabilirsin.
Ders dosyası hangi değerlendirmede istenir?
İki ayrı süreç var ve ikisi de ders dosyası isteyebilir.
Kurumsal akreditasyonu Yükseköğretim Kalite Kurulu (YÖKAK) yürütür. YÖKAK'ın değerlendiricilere yönelik Alt Ölçütler Rehberi programı şöyle tanımlar: bağımsız bir değerlendirme takımı kurumun kalite güvencesi, eğitim ve öğretim, araştırma ve geliştirme, toplumsal katkı ve idari hizmet süreçlerindeki "planlama, uygulama, izleme ve iyileştirme (PUKÖ)" döngüsünün olgunluk düzeyine bakar. Bu değerlendirme kurumun tamamına yöneliktir; ders dosyaları burada eğitim ve öğretim ölçütlerine sunulan kanıtlardan biri olur.
Program akreditasyonunu ise alanın akreditasyon kuruluşu yapar (mühendislik, fen ve edebiyat, eğitim fakülteleri gibi alanların kendi kuruluşları var). Bu incelemeler tek bir lisans programına odaklandığı için ders dosyaları çok daha yakından okunur. Hangi kuruluşun hangi evrakı istediği o kuruluşun kendi ölçütlerinde yazar; bölümün kalite komisyonu bu listeyi genellikle kendi ders dosyası rehberine dönüştürür.
Her iki durumda da dosyanın içeriğini YÖKAK tek tek saymaz. Rehber ölçütü tarif eder, kanıtı kurum seçer.
YÖKAK alt ölçütleriyle evrak eşleştirmesi
Rehberdeki eğitim ve öğretim ölçütlerinden bir bölümü, ders dosyasında tutulan evrakla birebir örtüşür. Aşağıdaki tabloda solda alt ölçüt ve rehberdeki ifadenin özü, sağda bu ifadeye kanıt olabilecek evrak var.
| Alt ölçüt | Rehberde aranan | Dosyadaki kanıt |
|---|---|---|
| B.1.3 Ders kazanımlarının program çıktılarıyla eşleştirilmesi | Derslerin öğrenme kazanımları tanımlanmış, program çıktılarıyla eşleştirmesi yapılmış, kazanımların nasıl izleneceği planlanmış | İzlence, ders kazanımı ile program çıktısı matrisi |
| B.1.6 Ölçme ve değerlendirme | Kazanım, öğretim yöntemi ve ölçme değerlendirme uyumu; farklılaştırılmış çoklu ölçme olanakları | Sınav, ödev, proje ve uygulama kanıtları, değerlendirme ağırlıkları |
| B.3.2 Ölçme ve değerlendirme | Ders kazanımlarına uygun sınav yöntemleri planlanıyor, sınav soruları kazanımlarla eşleştiriliyor; uygulamalar zaman ve kişiler arasında tutarlı | Soru ile kazanım eşleştirme tablosu, cevap anahtarı, puanlama ölçütü |
| B.3.3 Öğrenci geri bildirimleri | Öğrenci görüşü sistematik alınıyor, kullanılıyor, sonuçları paylaşılıyor | Ders değerlendirme anketi sonuçları ve buna verilen cevap |
| B.6.1 Program çıktılarının izlenmesi ve güncellenmesi | Ders kazanımlarının izlenmesi planlandığı gibi gerçekleşiyor; önlem ve iyileştirme adımları belirtiliyor | Kazanıma ulaşma düzeyi, ders değerlendirme raporu, gelecek dönem iyileştirme planı |
Tablonun son satırı çoğu dosyanın zayıf kaldığı yer. Sınav kâğıtları ve not listesi neredeyse her dosyada vardır; "izleme" ve "iyileştirme" adımlarını gösteren evrak ise çoğu zaman tek bir cümleye sıkışır.
Rehber B.4.1 başlığında öğretim elemanlarının değerlendirilmesinde akran değerlendirmesi, öğrenci değerlendirmesi ve öğretme portfolyosu yöntemlerinin kullanılabileceğini de yazar. Ders dosyası, öğretim elemanının kendi öğretme portfolyosuna da kaynak olabilir.
Soru ile kazanım eşleştirmesi nasıl gösterilir?
B.3.2'deki ifade açıktır: sınav soruları kazanımlarla eşleştirilir. Sınav kâğıdı dosyada olsa bile hangi sorunun neyi ölçtüğü yazmıyorsa kâğıt bu ölçüte kanıt olmaz.
Pratik bir yol: kâğıdın her sorusunun yanına ilgili kazanımın numarasını yaz (ÖÇ1, ÖÇ2 gibi). Sonra her kazanım için hangi soruların kullanıldığını ve sınıfın bu sorulardaki ortalama başarısını gösteren kısa bir tablo hazırla.
| Kazanım | Ölçen sorular | Sınıf başarısı |
|---|---|---|
| ÖÇ1 | Ara sınav 1, 2; final 1 | %78 |
| ÖÇ2 | Ara sınav 3, 4; final 2 | %64 |
| ÖÇ3 | Proje raporu | %71 |
Tablodaki yüzdeler örnektir. Ulaşma düzeyi bu ortalamalardan çıkar ve B.6.1'in istediği "ders kazanımlarının izlenmesi" kanıtına dönüşür. Tabloyu her sınavdan sonra doldurursan iş dönem sonuna yığılmaz. Proje ya da ödevle ölçülen kazanımlar için de aynı satır kullanılır; yalnız kâğıt sınavlarını eşleştirmek, rehberin B.1.6'da istediği çoklu ölçmeyi göstermez.
PUKÖ döngüsü dosyada nasıl kapanır?
Değerlendiricinin dosyaya bakarken aradığı ana soru şudur: bu dersin sonuçları bir sonraki döneme bir şey taşıdı mı? Döngünün dört adımı dosyada şöyle görünür:
| Adım | Ders dosyasında |
|---|---|
| Planlama | İzlence, kazanımlar, değerlendirme ağırlıkları |
| Uygulama | Devam listeleri, sınav ve ödev evrakı, örnek öğrenci çalışmaları |
| İzleme | Soru ile kazanım eşleştirmesi, ulaşma düzeyi, not dağılımı, öğrenci anketi |
| İyileştirme | Ders değerlendirme raporu, gelecek dönem iyileştirme planı |
İyileştirme planı "ders verimli geçti" diye biterse döngü açık kalır. Somut ve izlenebilir bir iki madde yeter:
ÖÇ2'de sınıf başarısı %64 ile hedefin altında kaldı. Gelecek dönem bu kazanım için iki haftalık uygulama oturumu eklenecek ve ara sınavdan önce bir kısa sınav yapılacak. Öğrenci anketinde "ödev geri bildirimi geç geliyor" görüşü öne çıktı; ödevler bir hafta içinde puanlanacak.
Bir sonraki dönemin dosyasında bu iki maddenin uygulanıp uygulanmadığını gösterirsen döngü belgelenmiş olur. Rehberin B.6.1'deki "önlem alma ve iyileştirme adımları belirtilmektedir" ifadesi bu izlemeyi kapsar.
Örnek öğrenci çalışması seçimi ve kişisel veriler
Rehberler örnek kâğıt sayısında farklılaşır. Bazı bölümler en yüksek ve en düşük notlu kâğıdı ister, bazıları bunlara orta düzeyde bir kâğıt da ekler. Amaç, puanlamanın not aralığının tamamında tutarlı yapıldığını göstermektir; B.3.2'deki "zaman ve kişiler arasında tutarlılık" ifadesi tam olarak bunu kapsar. Tek bir yüksek notlu kâğıt bunu göstermez.
Örnek kâğıtlarda öğrencinin adı, numarası ve imzası kapatılır. Not listeleri ve yoklama dökümleri de kişisel veridir; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında üniversitenin belirlediği kurallara göre saklanır. Dosyanın basılı mı sistemde mi tutulacağını ve kimlerin erişebileceğini bölüm sekreterliğine ya da kalite komisyonuna sor. Yayımlanmış bölüm rehberlerinin çoğu örnek kâğıtlarda kişisel bilgilerin kapatılmasını ayrıca yazar.
Ders dosyası kim hazırlar, ne zaman teslim edilir?
Dosyayı dersi veren öğretim elemanı hazırlar. Aynı dersin birden fazla şubesi varsa tek dosya mı, şube başına ayrı dosya mı isteneceğini bölümün rehberi belirler. Teslim yeri ve tarihi de üniversiteden üniversiteye değişir; tarihi bölüm kalite komisyonunun ya da bölüm başkanlığının duyurusundan takip et.
Dosyayı dönem sonuna bırakmak işi zorlaştırır. Evrakı dönem içinde şu sırayla toplamak yükü dağıtır:
- Dönem başında: izlence ve kazanım ile program çıktısı matrisi.
- Her sınavdan sonra: sorular, cevap anahtarı, kişisel bilgileri kapatılmış örnek kâğıtlar, soru ile kazanım eşleştirmesi.
- Ödev ve projelerden sonra: birkaç örnek çalışma ve puanlama ölçütü.
- Dönem sonunda: not listesi, başarı istatistiği, anket sonuçları, değerlendirme raporu ve iyileştirme planı.
Sınav evrakını bölüme teslim ederken sınav evrakı teslim tutanağı, dosyanın ilk evrakı için ders izlencesi, harf notu dağılımı için bağıl değerlendirme aracı işine yarar.
Kalite komisyonu sonuçları bölüm düzeyinde nasıl okur?
Tek tek derslerden çok, bölümün tamamında hangi evrakın eksik kaldığı önemlidir. Aynı evrak derslerin yarısında yoksa sorun büyük olasılıkla bölümün süreç tanımındadır: o evrakın nasıl hazırlanacağı hiç anlatılmamış olabilir. Rehberin B.6.1'de istediği "eğitim öğretimle ilgili istatistiki göstergelerin periyodik ve sistematik izlenmesi" de bu düzeyde karşılanır: dönem dönem eksik evrak oranı, ortalama ulaşma düzeyi, anket katılımı.
Böyle bir durumda komisyon birkaç derslik örnek dosya hazırlayıp öğretim elemanlarıyla paylaşabilir, bir sonraki dönem aynı kontrolü tekrarlayıp iki dönemin oranlarını karşılaştırabilir. Bu karşılaştırma bölüm düzeyinde bir iyileştirme kanıtı olur.
Sınav haftası planı için sınav programı ve gözetmen dağılımı, diğer üniversite araçları için üniversite sayfasına bakabilirsin.
Kaynaklar
- Yükseköğretim Kalite Kurulu, Alt Ölçütler Rehberi (B.1.3, B.1.6, B.3.2, B.3.3, B.4.1, B.6.1): yokak.gov.tr
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (mevzuat.gov.tr).
- Üniversitelerin yayımladığı bölüm ders dosyası rehberleri (örnek kâğıt, kişisel bilgilerin kapatılması, iyileştirme planı başlıkları).
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Ders dosyasında hangi evrakın bulunacağı, dosyanın ne zaman ve kime teslim edileceği her üniversitenin kalite yönergesine ve bölümün kararına göre değişir; hazırlamadan önce bölüm kalite komisyonuyla teyit et.
