Bağıl Değerlendirme Hesaplama

Bağıl değerlendirme hesaplama aracı, bir dersin bütün öğrencilerinin ham başarı notlarını alıp her öğrencinin T-skorunu ve harf notunu çıkarır. Notları Excel'den ya da öğrenci bilgi sisteminden kopyalayıp yapıştırırsın; araç sınıf ortalamasını ve standart sapmayı hesaplar, sınıfın düzeyini bulur (üstün başarıdan kötüye sekiz düzey), o düzeyin T-skoru tablosuna göre AA'dan FF'ye harfleri dağıtır. Her harfin hangi ham nottan başladığını da gösterir. Sonuç A4 bir çizelge olarak PDF, Word ve Excel biçiminde iner.

Bağıl sistemin tek bir resmî tablosu yok. YÖK bu konuda üniversiteleri serbest bırakır, her üniversite kendi "bağıl değerlendirme yönergesini" ya da "uygulama esaslarını" senatoda kabul eder. Araçtaki varsayılanlar birçok yönergede aynı sayılarla geçen ortak tablodur. Kendi üniversitenin sayıları farklıysa alt sınırı, final barajını, en az öğrenci sayısını ve tablonun her hücresini değiştirebilirsin.

Bağıl değerlendirme nasıl hesaplanır?

1. Her öğrencinin ham başarı notunu (HBN) bul. Ham not, ara sınav, ödev ve final gibi etkinliklerin izlencedeki ağırlıklarla toplanmış hâlidir; 100 üzerinden yazılır. Tek bir öğrencinin ham notunu vize final ortalama aracıyla hesaplayabilirsin.
2. Hesaba girmeyecek öğrencileri ayır. Devamsız (DZ) olanlar, ham notu alt sınırın altında kalanlar ve üniversitende varsa final barajını geçemeyenler FF ya da DZ alır ve ortalamaya katılmaz.
3. Kalan öğrencilerin ortalamasını (x̄) ve standart sapmasını (s) hesapla.
4. Sınıf ortalamasına bakarak sınıfın düzeyini bul. Ortalama 57,5'in üstünde, 62,5 ve altındaysa sınıf "iyi" düzeydedir.
5. Her öğrencinin T-skorunu hesapla: T = 50 + 10 × (x − x̄) ÷ s.
6. T-skorunu sınıf düzeyinin satırındaki alt sınırlarla karşılaştır. T, bir harfin alt sınırına eşit ya da üstündeyse o harfi alır.
7. Değerlendirmeye giren öğrenci sayısı yönergedeki sınırın altındaysa T-skoru kullanılmaz; harfler mutlak not aralıklarından verilir.

Araç bu adımların hepsini sırayla yapar. Sen yalnız notları yapıştırır, gerekiyorsa kuralları kendi üniversitene göre değiştirirsin.

T-skoru formülü ne anlatır?

T-skoru, bir öğrencinin notunun sınıf ortalamasından kaç standart sapma uzakta olduğunu 50 merkezli bir ölçeğe çevirir. Ortalamayı alan öğrencinin T-skoru 50'dir. Ortalamanın bir standart sapma üstündeki öğrencinin T-skoru 60, bir standart sapma altındakinin 40 olur.

Örneğin sınıf ortalaması 59,38, standart sapma 12,52 olsun. 74 alan öğrencinin T-skoru şöyle bulunur:

T = 50 + 10 × (74 − 59,38) ÷ 12,52 = 50 + 11,68 = 61,68

Aynı 74, ortalaması 70 olan bir sınıfta yalnızca 53 civarında bir T-skoruna karşılık gelir. Bağıl sistemde harfi notun kendisi değil, notun sınıf içindeki yeri belirler. Ham notların sınıf içinde nasıl dağıldığını merak ediyorsan standart sapma hesaplama aracına da bakabilirsin.

Sınıf düzeyine göre harf notu sınırları

Ortalaması yüksek bir sınıfta AA almak daha kolay, ortalaması düşük bir sınıfta daha zordur. Yaygın tablo bunu T-skoru eşiklerini kaydırarak yapar: en iyi düzeyde AA 57'den başlar, her düzeyde iki puan yukarı çıkar ve en düşük düzeyde 71 olur. Her harf beş T-puanı genişliğindedir.

Tablodaki sayılar T-skoru alt sınırıdır. "İyi" düzeydeki bir sınıfta 61,68 T-skoru alan öğrenci BA alır, çünkü 58'in üstünde, 63'ün altındadır. Düzey sınırlarında ortalama aralığın üst ucu o düzeye dahildir (örneğin tam 70 ortalama "mükemmel" değil "çok iyi" sayılır); bazı yönergeler bu sınırı farklı yazar.

Örnek sınıf: 35 öğrenci, 32'si hesapta

35 öğrencilik bir sınıfı düşün. Ham notlar 88 ile 25 arasında. Üç öğrencinin notu (33, 28 ve 25) 35'lik alt sınırın altında kaldığı için FF alır ve ortalamaya girmez. Kalan 32 öğrencinin ortalaması 59,38, örneklem standart sapması 12,52 çıkar. Ortalama 57,5 ile 62,5 arasında olduğu için sınıf "iyi" düzeydedir ve AA 63 T-puanından başlar.

"Ham not karşılığı" sütunu T-skoru sınırının ham nota çevrilmiş hâlidir: x = x̄ + (T − 50) × s ÷ 10. Bu sınıfta 77 alan öğrenci AA alırken 74 alan BA alır. 63 alan öğrenci ise BB sınırının (63,13) hemen altında kalır ve CB alır. Öğrencilerin "bir puan daha alsam" dediği yer tam olarak burasıdır.

Alt sınır, final barajı ve devamsızlık hesaba nasıl girer?

Bağıl sistemde sınıfın ortalamasını aşağı çeken çok düşük notlar istatistikten çıkarılır, yoksa diğer öğrencilerin T-skorları yapay olarak yükselir. Yönergeler bunun için bir ya da birkaç sınır koyar:

• Alt sınır. Ham notu bu değerin altında kalan öğrenci doğrudan FF alır ve ortalamaya katılmaz. Yozgat Bozok Üniversitesi'nin yönergesinde 35, Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi'nde ise istatistiğe katılma sınırı 20, FF sınırı 35'tir. Araçta varsayılan 35.
• Final barajı. Yarıyıl sonu sınavında belirli bir puanın altında kalan öğrenci, ham notu ne olursa olsun FF alır. Alanya'da 35, Bozok'ta 50. Bu kuralı kullanmak için listede final notunu da yazman gerekir; varsayılan 0, yani kapalı.
• Üst sınır. Bazı yönergeler çok yüksek notları da istatistikten çıkarır ve bu öğrencilere doğrudan AA verir (Bozok'ta 86). İstersen açabilirsin.
• Devamsızlık. Devam şartını sağlamayan ya da finale girmeyen öğrenci DZ alır ve hesaba girmez. Listede DZ ya da GR yazman yeterli.

Öğrenci sayısı azsa ya da ortalama çok yüksekse mutlak değerlendirme

Az öğrencili bir sınıfta ortalama ve standart sapma kararlı olmaz. Bu yüzden yönergeler bir en az öğrenci sayısı koyar ve bunun altında harfleri mutlak not aralıklarından verir. Atatürk Üniversitesi'nin uygulama esaslarında bu sınır 30, Alanya ve Bozok'ta 16. Araçta varsayılan 30. Bu sayı alt sınırın altında kalanlar ve devamsızlar çıkarıldıktan sonra sayılır: 31 kişilik bir sınıfta üç öğrenci alt sınırın altında kalırsa değerlendirmeye 28 kişi girer ve sınıf mutlak sisteme geçer.

Araçtaki varsayılan mutlak tablo Alanya yönergesindeki aralıklardır:

Bazı üniversiteler sınıf ortalaması belirli bir değeri aştığında da mutlak sisteme geçer (Alanya'da 70, Bozok'ta 86). Bu kural araçta "yüksek ortalamada mutlak sistem" seçeneğiyle açılır.

Üniversiteler arasındaki farklar

Yönergeleri karşılaştırdığında en çok şu noktalarda ayrıldıklarını görürsün:

• T-skoru için gereken en az öğrenci (10, 16, 20, 30).
• Alt sınır ve final barajının değeri ve ikisinin de olup olmadığı.
• Harf sayısı. AA–FF dokuz harf en yaygını; Bozok'ta AB, BC, CD gibi ara harflerle on bir harf var.
• Küçük ve homojen sınıflar. Atatürk Üniversitesi (15.03.2024 uygulama esasları) 30'dan az öğrencili sınıfta T-skoru hesaplamaz, harf notunu doğrudan sabit aralıklı tablodan (Tablo I) verir; 30 ve üzeri sınıfta da ortalama 80 ve üstündeyse ya da standart sapma 8 ve altındaysa aynı tabloyu kullanır.
• Standart sapmanın n'e mi n − 1'e mi bölündüğü.

Bu yüzden araç bir "kesin not" söylemez; senin üniversitenin kurallarıyla aynı hesabı yapar. Kurallar adımında yönergendeki sayıları girdiğinde sonuç, öğretim elemanının bilgi sisteminde gördüğü dağılımla aynı mantıkla çıkar.

Örneklem mi popülasyon standart sapması mı?

Örneklem standart sapması farkların karesini n − 1'e, popülasyon standart sapması n'e böler. Excel'deki STDEV (STDSAPMA) örneklem sürümüdür ve yönergelerin çoğunda formül bu biçimde yazılır; araçta varsayılan budur. 30 kişilik bir sınıfta iki yöntem arasındaki fark küçüktür ve T-skorunu genelde birkaç onda bir değiştirir. Yine de bir öğrenci harf sınırının tam üstündeyse sonuç değişebilir, bu yüzden yönergendeki formüle bak.

Sıkça sorulan sorular

Bağıl değerlendirmede kaç alırsam AA olur?

Sabit bir not yok. AA sınırı sınıfın ortalamasına ve standart sapmasına göre değişir. Araç "ham not karşılığı" sütununda her harfin hangi ham nottan başladığını gösterir. Yukarıdaki örnek sınıfta AA 75,65'ten başlıyor.

Sınıf listem yok, kendi harfimi bulabilir miyim?

Öğretim elemanın sınıf ortalamasını ve standart sapmayı açıkladıysa evet. Notlar adımındaki "sınıf listen yok mu?" kutusuna kendi ham notunu, ortalamayı ve standart sapmayı yaz; araç T-skorunu ve harfini ortak tabloya göre gösterir. Alt sınır ve final barajı gibi kuralları bu kutu bilmez.

Herkes düşük alırsa yine AA çıkar mı?

Bağıl sistemde evet, sınıfın en iyileri AA alabilir. Ama ortalama düştükçe tablo eşikleri yükseltir: "kötü" düzeydeki bir sınıfta AA için T-skorunun 71 olması, yani ortalamanın iki standart sapmadan fazla üstünde olman gerekir. Alt sınır ve final barajı da çok düşük notların geçmesini engeller.

Ortalamam yüksek ama harfim düşük çıktı, neden?

Bağıl sistemde harfi notun sınıf içindeki yeri belirler. Sınıfın çoğu senden yüksek aldıysa 75 bile CB'ye düşebilir. Ham notunun nasıl hesaplandığından emin değilsen önce vize final ortalama aracıyla kontrol et.

Bütünleme notu bağıl hesaba girer mi?

Çoğu yönergede bütünleme için ayrı bir bağıl hesap yapılmaz. Bütünlemeye giren öğrencinin yeni ham notu, final döneminde çıkan harf aralıklarına yerleştirilir. Araçta bunu "ham not karşılığı" sütunuyla yapabilirsin.

Harf notum genel ortalamamı nasıl etkiler?

Her harfin bir katsayısı var: AA 4,00, BA 3,50, BB 3,00, CB 2,50, CC 2,00, DC 1,50, DD 1,00, FD 0,50, FF 0. Dönem ve genel not ortalamanı üniversite not ortalaması aracıyla, 4'lük notun 100'lük karşılığını not dönüştürme aracıyla bulabilirsin.

Kaynaklar

• Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi Sınav ve Başarı Değerlendirme Yönergesi, m.5-6, Tablo 1 ve Tablo 2 (hukukmusavirligi.alanya.edu.tr).
• Atatürk Üniversitesi Bağıl Değerlendirme Sistemi Uygulama Esasları, m.3-4, Tablo 1 ve Tablo 2 (atauni.edu.tr).
• Yozgat Bozok Üniversitesi Ders Başarı Değerlendirme Yönergesi, m.5-6 ve Tablo 1 (bozok.edu.tr).

Üniversitedeki diğer hesap ve belge araçları üniversite sayfasında.