Kâr Hesaplama

Maliyeti ve satış fiyatını yazdığında bu araç kâr ya da zarar tutarını, kâr marjını (satışa göre) ve kâr oranını (maliyete göre) ayrı ayrı hesaplar; adet girersen toplam kârı ya da zararı da verir. Aynı kâr için iki farklı yüzde çıkar ve hangisini ne zaman kullanacağını bilmek, fiyatı doğru belirlemenin ön şartıdır.

Kâr nedir?

Kâr, bir ürün veya hizmetin satış fiyatı ile ona katlanılan maliyet arasındaki pozitif farktır. Satış fiyatı maliyetten düşükse fark negatif olur ve buna zarar denir. Kâr tutarı tek başına yeterli bir ölçü sayılmaz: 50 TL kâr, 100 TL maliyetli bir üründe yüksek, 10.000 TL maliyetli bir üründe düşüktür. Bu yüzden kâr bir yüzdeyle de ifade edilir. Burada iki farklı yüzde çıkıyor: kâr marjı ve kâr oranı (mark-up).

Kâr nasıl hesaplanır? Adım adım

1. Ürünün maliyetini (alış ya da üretim bedeli) belirle.
2. Satış fiyatını yaz.
3. Kâr tutarını bul: satış fiyatı eksi maliyet.
4. Kâr marjını bul: kârı satış fiyatına bölüp yüzle çarp.
5. Kâr oranını (mark-up) bul: kârı maliyete bölüp yüzle çarp.
6. Sonuç negatifse bunun zarar olduğunu not et.

Kâr marjı ve kâr oranı formülleri

Kâr tutarı = Satış fiyatı − Maliyet
Kâr marjı  = Kâr tutarı / Satış fiyatı × 100
Kâr oranı  = Kâr tutarı / Maliyet × 100 (mark-up)

İkisi arasındaki tek fark payda. Kâr marjında payda satış fiyatı, kâr oranında maliyettir. Kârlı bir satışta maliyet satış fiyatından küçük olduğu için kâr oranı her zaman kâr marjından büyük çıkar. İkisini karıştırırsan fiyatlandırmada ciddi hatalar yaparsın.

Örnek kâr hesaplaması

Aşağıdaki değerler varsayımsal. Maliyeti 100 TL olan bir ürünü 150 TL'ye sattığını düşün:

Kâr tutarı = 150 − 100 = 50 TL
Kâr marjı  = 50 / 150 × 100 = %33,33
Kâr oranı  = 50 / 100 × 100 = %50

Aynı 50 TL kâr, satışa göre yüzde 33,33, maliyete göre yüzde 50 ediyor. Biri "yüzde 50 kâr ediyorum" derken mark-up'tan, "yüzde 33 marjım var" derken satışa göre kârdan söz ediyor olabilir; hangi tabanın kullanıldığını sor.

Zarar durumunda hesap

Maliyet 200 TL, satış fiyatı 170 TL ise:

Kâr tutarı = 170 − 200 = −30 TL (zarar)
Kâr marjı  = −30 / 170 × 100 = %−17,65
Kâr oranı  = −30 / 200 × 100 = %−15

Üç değer de negatif. Zararın marj ve oran olarak farklı büyüklükte görünmesinin sebebi yine paydaların farklı olması. Zarar eden bir satışta zarar oranını ve başa baş için gereken fiyat artışını görmek için zarar hesaplama aracına bakabilirsin.

Adetle toplam kâr ve zarar

Birden fazla ürün sattığında ya da bir partinin tamamını değerlendirdiğinde birim farkı adetle çarpman gerekir. Araçtaki adet alanı bunu yapar: birim kâr ya da zarar aynı kalır; toplam maliyet, toplam satış ve toplam kâr veya zarar ayrıca görünür. Tek ürün için adeti 1 bırakman yeterli.

Toplam maliyet = birim maliyet × adet
Toplam satış   = birim satış × adet
Toplam kâr     = toplam satış − toplam maliyet (negatifse zarar)

Varsayımsal bir örnekte birim alış fiyatı 80 TL olan ürün 100 TL'ye satılıyor ve 10 adet işlem yapılıyor. Toplam maliyet 800 TL, toplam satış 1.000 TL, toplam kâr 200 TL olur. Kâr oranı 200 / 800 = yüzde 25, kâr marjı 200 / 1.000 = yüzde 20. Adet yüzdeleri değiştirmez, yalnızca tutarı büyütür.

Ters durumda alış 100 TL, satış 80 TL ve adet 10 ise toplam maliyet 1.000 TL, toplam satış 800 TL, sonuç −200 TL zarar. Maliyete göre zarar yüzde −20, satışa göre yüzde −25 görünür. Kıyaslama yaparken hangi tabanı kullandığını sabit tut; birini maliyete, ötekini satışa göre hesaplarsan işlemleri yanlış sıralarsın.

Toplu işlemlerde birim fark küçük görünse de yüksek adetlerde toplam belirginleşir. Birim alış 250 TL, birim satış 320 TL ve adet 40 ise toplam maliyet 10.000 TL, toplam satış 12.800 TL ve toplam kâr 2.800 TL olur; kâr oranı yüzde 28, kâr marjı yaklaşık yüzde 21,9. Satış fiyatı alış fiyatına eşitse sonuç sıfırdır. Bu, başa baş noktasıdır ve fiyatı bu noktanın altına indiren her indirim zarar yaratır.

Hisse ya da altın gibi farklı zamanlarda farklı fiyatlarla alınan varlıklarda önce ortalama maliyet bulunur, sonra o ortalama birim maliyet bu araca girilir. Bu durumda alım-satım komisyonunu da maliyete eklemen gerekir.

Hedef kâr marjına göre satış fiyatı nasıl bulunur?

Fiyatlandırmada sık yapılan hata, istenen marjı maliyete eklemek. Yüzde 25 kâr marjı hedefleyen biri maliyete yüzde 25 eklerse gerçekte yüzde 20 marj elde eder. Doğru formül şu:

Hedef marja göre fiyat = Maliyet / (1 − Hedef marj)
Mark-up ile fiyat     = Maliyet × (1 + Mark-up)

Maliyeti 300 TL olan bir ürün için yüzde 25 marj hedefleniyorsa fiyat 300 / 0,75 = 400 TL olur; kâr 100 TL, marj da 100/400 = yüzde 25. Yüzde 25 mark-up uygulanırsa fiyat 375 TL, kâr 75 TL ve marj 75/375 = yüzde 20 olur. Aynı yüzde, farklı tabanlarda 25 TL fark yaratıyor. Bu araç fiyattan kâra gider. Ters yönde, maliyetten ve hedef marjdan KDV dahil etiket fiyatına gitmek için satış fiyatı hesaplama, birim maliyeti çıkarmak için maliyet hesaplama aracını kullanabilirsin.

Kâr marjı ile kâr oranı dönüşümü

İki yüzde birbirine dönüştürülebilir. Kâr oranı m ise kâr marjı m / (1 + m), kâr marjı k ise kâr oranı k / (1 − k) olur. Örneğin yüzde 50 kâr oranı, 0,50 / 1,50 = yüzde 33,33 kâr marjına karşılık gelir. Bu da ilk örnekle birebir uyuşuyor.

Brüt kâr, faaliyet kârı ve net kâr marjı

Bu araç maliyet ile satış arasındaki doğrudan farkı, yani brüt kârı hesaplar. Muhasebede kâr birkaç kademede ele alınır. Brüt kâr, satışlardan satılan malın maliyeti düşülünce bulunur. Faaliyet kârı, brüt kârdan kira, personel, pazarlama gibi faaliyet giderleri düşüldükten sonra kalan tutardır. Net kâr ise faiz, diğer gelir ve giderler ile vergiler de hesaba katıldıktan sonra kalan sonuçtur. Her kademenin marjı, ilgili kârın net satışlara bölünmesiyle bulunur. Bir ürünün fiyatını belirlerken brüt marjın yanında komisyonu, kargoyu, vergiyi ve genel giderleri de hesaba kat. Komisyon gideri için komisyon hesaplama aracını kullanabilirsin.

KDV kâr hesabını nasıl etkiler?

KDV satıcı için bir gelir sayılmaz, devlet adına tahsil edilen bir vergidir. Kâr hesaplarken maliyeti ve satış fiyatını aynı esasla gir: ikisi de KDV hariç ya da ikisi de KDV dahil. Yoksa kâr olduğundan farklı görünür. Örneğin KDV dahil 150 TL'ye sattığın ürünün KDV hariç satış tutarı daha düşüktür ve kâr bu tutar üzerinden hesaplanmalıdır. KDV tutarını ayırmak için KDV hesaplama aracına bak; güncel oranlar için GİB kaynaklarını kontrol et.

Kâr hesaplarken sık yapılan hatalar

• Kâr marjı ile kâr oranını karıştırmak. Marj satışa, oran maliyete göre hesaplanır.
• Hedef marjı maliyete eklemek. Marj hedefi için fiyat, maliyetin (1 − marj) değerine bölünerek bulunur.
• KDV dahil ve hariç tutarları karıştırmak. İkisini aynı esasta gir.
• Dolaylı maliyetleri unutmak. Kargo, komisyon, ambalaj, iade ve personel giderleri maliyete katılmalı.
• İndirimleri hesaba katmamak. Kampanya sonrası gerçek satış fiyatını kullan; indirimin etkisi için indirim hesaplama aracına bakabilirsin.
• Sıfır ya da negatif maliyet girmek. Maliyet pozitif olmalı; araç bu durumda uyarı verir.

Fiyatlandırmada kâr marjı hangi durumda hangi tanım kullanılır?

Perakende ve e-ticarette kâr marjı genellikle satışa göre ifade edilir, çünkü gelir tablosu satış tutarı üzerinden okunur ve karşılaştırma kolaylaşır. Toptan ticarette ve üretimde mark-up daha sık kullanılır, çünkü fiyat çoğunlukla maliyetin üstüne eklenen bir yüzdeyle belirlenir. Önemli olan, ekip içinde ve tedarikçilerle konuşurken hangi tabanın kullanıldığını netleştirmek. Örneğin "yüzde 30 kâr" ifadesi, marj mı mark-up mı olduğuna göre farklı fiyat doğurur: maliyeti 100 TL olan ürün için yüzde 30 mark-up 130 TL, yüzde 30 marj ise yaklaşık 142,86 TL fiyat demek.

Fiyat kararı verirken rakip fiyatları, talep esnekliğini ve indirim politikanı da hesaba kat. Kampanyalarda marj hızla erir: yüzde 20 indirim uygulanan bir üründe marj indirim öncesinden çok daha düşük olur, bazen sıfıra yaklaşır. Kampanyadan önce maliyeti ve indirimli fiyatı araca yazarak marjın hâlâ yeterli olup olmadığını görebilirsin.

Kâr hesabını işletme kararlarında nasıl kullanırım?

Ürün bazında kâr marjını hesaplamak, hangi ürünlerin işletmeyi taşıdığını, hangilerinin düşük marjla yük olduğunu gösterir. Marjı düşük ürünlerde maliyeti azaltmak, fiyatı güncellemek ya da ürünü portföyden çıkarmak seçenekler arasında. Başa baş noktasını belirlemek için sabit giderleri ürün başına düşen kârla ilişkilendirmen de gerekir. Maliyet ve fiyatları düzenli olarak aynı araçla güncellemek, enflasyon dönemlerinde marjın sessizce erimesini önler.

Başa baş noktası ve kâr ilişkisi

Başa baş noktası, toplam gelirin toplam gideri tam karşıladığı, yani kârın sıfır olduğu satış düzeyidir. Ürün başına kâr tutarını biliyorsan sabit giderleri bu tutara bölerek kaç adet satman gerektiğini yaklaşık bulabilirsin. Örneğin aylık sabit giderin 30.000 TL ve ürün başına kârın 50 TL ise yaklaşık 600 adet satman gerekir. Marjı artırmak bu adedi düşürür; indirim ise marjı azalttığı için gereken adedi artırır.

Sıkça sorulan sorular

Kâr marjı nasıl hesaplanır?

Kâr tutarını satış fiyatına bölüp yüzle çarparsın. Kâr tutarı da satış fiyatından maliyet çıkarılarak bulunur.

Kâr marjı ile mark-up (kâr oranı) arasındaki fark nedir?

Kâr marjı kârın satış fiyatına, mark-up ise maliyete oranıdır. Aynı kâr için mark-up her zaman marjdan büyüktür.

Yüzde 20 kâr marjıyla satmak için maliyete yüzde kaç eklemeliyim?

Yüzde 20 marj için maliyete yüzde 25 eklemelisin, çünkü mark-up = marj / (1 − marj) = 0,20 / 0,80 = yüzde 25.

Kâr yüzdesi yüzde 100'ü geçebilir mi?

Kâr oranı (mark-up) yüzde 100'ü geçebilir; satış fiyatı maliyetin iki katından fazlaysa böyle olur. Kâr marjı ise satış fiyatına bölündüğü için en fazla yüzde 100 olur.

Zarar yüzdesi nasıl okunur?

Eksi işaretli marj ya da oran, satışın maliyetin altında yapıldığını gösterir. Eksi marj zararın satış fiyatına, eksi oran ise maliyete oranıdır.

Adet kâr yüzdesini değiştirir mi?

Hayır. Adet birim kârı ve iki yüzdeyi değiştirmez, yalnızca toplam kâr ya da zarar tutarını çarpar. 10 adet için yüzde 25 kâr oranı, tek adetteki yüzde 25 ile aynıdır.

Net kâr bu araçla bulunur mu?

Hayır. Araç maliyet ile satış arasındaki farkı (brüt kâr) hesaplar. Vergi, komisyon ve genel giderler dahil değil; net kâr için bu kalemleri maliyete eklemen gerekir.

Kâr aracını nasıl kullanırım?

Birim maliyeti ve birim satış fiyatını aynı KDV esasında gir; birden fazla ürün için adeti yaz. Araç birim kâr ya da zarar tutarını, kâr marjını ve kâr oranını, adetle birlikte toplam maliyet, toplam satış ve toplam kâr veya zararı gösterir. Fiyat belirlerken aracı farklı satış fiyatlarıyla çalıştırıp hedef marjına ulaşan fiyatı bulabilirsin. Zam sonrası fiyat etkisi için zam hesaplama aracına da bakabilirsin.