- Boş dersi o saatte boş olan ve o gün okulda bulunan öğretmenler arasından, o gün en az görev almış olana ver.
- Eşitlikte aynı branştan öğretmeni seç; ders işlenmeye devam eder.
- Yönetmeliğe göre öğretmeni bulunmayan sınıfın düzenini o saatte dersi olmayan nöbetçi öğretmen sağlar; ama bütün boş dersler ona yazılmamalı.
- Görevlendirmeyi tarih, saat, sınıf ve imzayla kayda geçir; dönem boyunca kimin kaç derse girdiğini izle.
- İkame dersin ek ders olarak ödenmesi fiilen yapılmasına ve öğretmenin haftalık ders yüküne bağlıdır; ay sonunda puantajla karşılaştır.
Boş kalan dersi, o saatte dersi olmayan ve o gün okulda bulunan öğretmenler arasından, o gün en az görev almış olana vermek en adil yoldur. Sabah okula gelen ilk haber çoğu zaman bir öğretmenin raporlu olduğudur ve müdür yardımcısı birkaç dakika içinde o öğretmenin derslerine kimin gireceğini belirlemek zorundadır. Bu iş aceleyle yapıldığında hep aynı öğretmenler görevlendirilir, bazı sınıflar boş kalır. Aşağıda yönetmeliğin ne dediğini, adil bir sırayı, örnek bir günü ve kaydın nasıl tutulacağını bulacaksın. Dağıtımı aşağıdaki araçla dakikalar içinde yapabilirsin.
Önce kimin müsait olduğunu bil
Görevlendirmenin ilk şartı, o saatte gerçekten boş olan öğretmeni bilmektir. Bunun için o günün ders programına bakarsın: her öğretmen hangi saatlerde derste? Bir öğretmenin o saatte dersi yoksa ve o gün okuldaysa adaydır. O gün hiç dersi olmayan öğretmen okulda değildir; onu görevlendirmek için ayrıca çağırman gerekir.
Görevlendirme dışında tutman gereken öğretmenler de olabilir: yarı zamanlı çalışanlar, sağlık nedeniyle ek yük almaması gerekenler, o saatte başka bir görevde olanlar. Bu öğretmenleri baştan listeden çıkarırsan dağıtım sırasında yanlışlıkla seçilmezler.
Dağıtımın sabah telaşına kalmaması için haberin erken gelmesi gerekir. Okul olarak öğretmenlerin rapor ya da mazeretlerini ilk dersten en az yarım saat önce, belli bir kişiye ve belli bir kanaldan bildirmesini kurulda kararlaştırmak işi rahatlatır. Raporun resmî olarak ne zaman ve nasıl bildirileceği ayrı bir konu; ayrıntısı öğretmen raporu ne zaman bildirilir yazısında. Önceden bilinen izinlerde (sınav görevi, kurs, yarım günlük izin) dağıtımı bir gün önceden yapıp ilgili öğretmenlere akşamdan haber vermek, sabah boş kalan sınıf riskini ortadan kaldırır.
Ders programın güncel değilse dağıtım da yanlış çıkar. Yıl içinde değişen saatleri ders programı aracında tutarsan "o saatte kim boş" sorusunun cevabı her sabah hazır olur.
Yönetmelik boş kalan ders için ne diyor?
İki yönetmelik de aynı ilkeyi koyuyor: öğretmeni olmayan sınıf sahipsiz kalmaz.
| Kademe | Hüküm | Dayanak |
|---|---|---|
| Okul öncesi, ilkokul, ortaokul | Öğretmeni bulunmayan sınıfın düzeni o saatte dersi olmayan nöbetçi öğretmen tarafından sağlanır; dersi boş nöbetçi öğretmen yoksa okul müdürü gerekli tedbirleri alır | Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği m.44/13 |
| Lise | Öğretmeni bulunmayan sınıfın düzeni ve öğrencilerin etüt çalışması o saatte dersi olmayan nöbetçi öğretmen tarafından sağlanır; nöbetçilerin hepsinin dersi varsa nöbetçi müdür yardımcısı tedbir alır | Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği m.91/2-h |
Bu hükümler sınıfın düzeninden söz eder; boş dersin hangi öğretmene ders görevi olarak verileceğine dair bir sıralama koymaz. O karar okul yönetiminindir. Aşağıdaki ölçütler, kararı her gün aynı mantıkla vermen ve itirazı azaltman için bir öneridir.
Adil dağıtım için ölçütler
Pratikte işe yarayan ve itirazı azaltan bir sıra şöyle:
| Sıra | Ölçüt | Gerekçe |
|---|---|---|
| 1 | O gün en az ikame alan | Yük bir iki öğretmende toplanmaz |
| 2 | Aynı branştan olan | Ders konusu kaldığı yerden sürer |
| 3 | Nöbetçi öğretmen | Nöbetçi öğretmen zaten boş sınıflarla ilgilenir |
| 4 | Dönem boyunca en az ikame alan | Günler arası denge |
| 5 | Sabit bir sıra | Eşitlikte tartışmayı önler |
İlk ölçütün yükü dağıtması önemli. Branşı öne alırsan bir matematik öğretmeni raporlu olduğunda bütün dersler okuldaki tek boş matematik öğretmenine gider. Önce yükü, sonra branşı karşılaştırmak hem öğretmeni korur hem de mümkün olduğunda dersin aynı branşta kalmasını sağlar.
Bu sırayı ders yılı başında öğretmenler kurulunda konuşup karara bağlamak işini kolaylaştırır. Kurul kararı olan bir ölçüte "neden ben" itirazı gelmez; gelirse de cevabı tutanakta yazar.
Örnek bir gün
Raporlu öğretmenin (A) 1. ve 2. saatte 5/A'da, 5. saatte 6/B'de matematik dersi var. 1. saatte boş olan öğretmenlerden matematik öğretmeni B seçilir. 2. saatte B'nin zaten bir görevi var; o gün hiç görev almamış nöbetçi öğretmen C seçilir. 5. saatte B ve C birer görev almış, Türkçe öğretmeni D'nin ise hiç görevi yok; ders D'ye gider. Üç ders üç öğretmen arasında paylaşılır.
Aynı gün başka bir öğretmen de izinliyse dağıtım bütün boş dersler üzerinden, ders saati sırasıyla yapılır; böylece sabah verilen görevler öğleden sonraki seçimi etkiler. Önce bir öğretmenin bütün derslerini dağıtıp sonra ötekine geçersen ilk öğretmenin dersleri boş öğretmenleri tüketir, ikinci öğretmenin öğleden sonraki derslerine kimse kalmayabilir.
Günlük sınır koy
Bir öğretmene günde en çok kaç ikame ders verileceğini okul olarak belirlemek işi kolaylaştırır. Mevzuatta böyle bir sayı yok; okul kendi sınırını kurulda belirler, örneğin günde 2 ders. Sınıra ulaşan öğretmen o gün yeni görev almaz. Boş öğretmen kalmazsa yönetmeliğin dediği gibi okul müdürü ya da nöbetçi müdür yardımcısı tedbir alır: sınıfları birleştirmek, rehberlik servisinden destek almak, kütüphanede gözetimli etüt yaptırmak gibi.
Nöbetçi öğretmenin rolü
Nöbetçi öğretmen boş kalan sınıfla ilk ilgilenen kişidir: sınıfı fark eder, yönetime haber verir ve o saatte dersi yoksa sınıfın düzenini sağlar. Lisede buna öğrencilerin etüt çalışması da eklenir. Nöbet görevinin ayrıntılarını nöbetçi öğretmen görevleri yazısında bulabilirsin.
Ama bütün boş dersleri nöbetçi öğretmene yazmak hem nöbet görevini aksatır hem de yükü tek kişiye yığar. Nöbetçi teneffüste koridorda, öğle arasında bahçede olmak zorunda; üst üste üç ikame dersine girdiğinde nöbet boşa düşer. Eşitlikte önce seçilmesi yeterli bir önceliktir. Nöbet günlerini dengeli dağıtmak için nöbet çizelgesi aracını kullanabilirsin.
İkame derste ek ders ve puantaj
İkame derse giren öğretmenin bu saati ek ders olarak ödenip ödenmeyeceği, o haftaki ders yüküne bağlıdır. Millî Eğitim Bakanlığı Yönetici ve Öğretmenlerinin Ders ve Ek Ders Saatlerine İlişkin Karar'ın 5. maddesi aylık karşılığı ders yükünü belirler: sınıf öğretmenleri için haftada 18, genel bilgi ve meslek dersi öğretmenleri için 15 saat. Bu saatin üstünde okutulan dersler ek ders sayılır ve 6. maddedeki haftalık sınırlar içinde verilir.
Kararın 25. maddesi ek ders ücreti ödenebilmesi için görevin fiilen yapılmış olmasını şart koşar. Bu iki sonuç doğurur. Raporlu öğretmenin o gün okutamadığı dersler onun puantajına girmez. İkame derse giren öğretmenin saati de ancak gerçekten derse girdiyse ve imzalı kayıt varsa puantaja yazılır.
Ücretin tutarı her dönem değişen katsayıya bağlı; güncel değer ek ders ücreti aracında. Ay sonunda tahakkuk birimiyle birlikte ek ders puantaj çizelgesi üzerinde kontrol et; puantajın nasıl hazırlandığı ek ders puantajı nasıl hazırlanır yazısında anlatılıyor. Okulun uygulaması ve il millî eğitim müdürlüğünün yazıları da belirleyicidir; tereddütte tahakkuk birimine sor.
Boşluk uzun sürerse ikame yetmez
İkame çizelgesi birkaç günlük boşluklar içindir. Bir öğretmenin raporu ya da izni haftalarca sürüyorsa her sabah yeniden dağıtım yapmak hem öğretmenleri yorar hem de öğrencinin dersini parçalar. Bu durumda dersi bir öğretmene sürekli olarak, yazılı görevlendirmeyle vermek gerekir.
Karar'ın 20. maddesi burada sırayı belirler. Okul müdürü dersleri öğretmenlere dengeli dağıttıktan sonra dağıtılamayan alan derslerini en geç 15 gün içinde millî eğitim müdürlüğüne yazılı olarak bildirir. Aynı belediye sınırları içinde aylık karşılığı ders ve ek ders görevi saatlerini dolduramayan öğretmen varken bu dersler ücretli öğretmenlere verilemez (m.20/3). Yani önce okulun ve ilçenin kendi öğretmenleri, sonra ücretli öğretmen gelir. Ücretli öğretmenin ücret hesabını ücretli öğretmen ders ücreti yazısında anlattım.
Kayıt ve imza
Görevlendirmeyi yazılı kayda geçir. Çizelgede tarih, ders saati, sınıf, ders, dersi boş kalan öğretmen ve görevlendirilen öğretmen bulunmalı; görevlendirilen öğretmen imzasıyla görevini öğrendiğini belgeler. Görevde olmayan öğretmenin durumunu (izinli, raporlu, görevli) yaz ama raporun nedenini yazma.
Doldurulmuş bir satır şöyle görünür:
| Tarih | Saat | Sınıf | Ders | Gelmeyen öğretmen | Durum | Görevlendirilen | İmza |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| GG.AA.YYYY | 2 | 5/A | Matematik | (öğretmen adı) | Raporlu | (öğretmen adı), nöbetçi |
Dönem sonunda hangi öğretmenin kaç ikame derse girdiğini görmek için günlük çizelgelerdeki sayıları topla. Araçtaki "önceki" alanına bu sayıyı yazarsan sonraki günlerin dağıtımı denge gözeterek yapılır. Uzun süreli bir görevlendirme söz konusuysa (örneğin bir öğretmenin haftalarca süren raporu) günlük çizelge yerine yazılı görevlendirme yapıp tebliğ-tebellüğ belgesi ile imzalatmak daha sağlam bir kayıttır.
İkame görevlendirmesinde sık yapılan hatalar
- Branşı yükten önce tutmak. Tek boş matematik öğretmeni bütün günü ikamede geçirir.
- Bütün boş dersleri nöbetçiye yazmak. Nöbet görevi aksar.
- Görevlendirmeyi sözlü yapmak. İmzasız kayıtla ay sonunda puantaja yazılan ders tartışma çıkarır.
- Raporun nedenini çizelgeye yazmak. Sağlık bilgisi çizelgede yer almaz; "raporlu" yeterli.
- Dönem toplamını tutmamak. Günler arası denge ancak sayıyla görülür.
Kaynaklar: Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği m.44/13 (mevzuat.gov.tr); Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği m.91/2-h; MEB Yönetici ve Öğretmenlerinin Ders ve Ek Ders Saatlerine İlişkin Karar (2006/11350) m.5, m.6, m.20, m.25.
