Okul Ders Programı Hazırlama

Okul ders programı hazırlama aracı, bütün okulun haftalık programını tek seferde kurar. Şubeleri, öğretmenleri ve hangi öğretmenin hangi şubeye hangi dersten kaç saat gireceğini yazarsın; araç her dersi gün ve ders saatine yerleştirir. Bir öğretmen aynı saatte iki şubeye, bir şube aynı saatte iki derse düşmez. Öğretmenlerin boş gün isteklerini, gelemeyeceği saatleri ve günlük ders sınırını hesaba katar. Yerleştiremediği bir ders kalırsa onu sessizce atlamaz; hangi şubenin hangi dersi olduğunu ve neden yer bulunamadığını rapora yazar.

Çıktıda dört belge var: her şube için ayrı sayfa olarak şube programları, her öğretmen için ayrı sayfa olarak öğretmen programları, okul genelinde tek tabloda çarşaf ve hazırlama raporu. Şube ve öğretmen sayfaları, tek kişilik haftalık ders programı aracının resmî belge düzeniyle çıkar; altında ders dağılımı ve imza blokları bulunur. Hepsi PDF, Word ve Excel olarak iner. Excel dosyasında öğretmen ve şube çarşafı saat saat, öğretmenlerin ders yükleri ise ayrı sayfada yer alır.

Bakanlığın okul geneli ders programı için yayımladığı ortak bir form yok. Ders saatlerinin başlangıç ve bitişi okulun kendi zaman çizelgesinden gelir; dersler ve haftalık saatleri ise Talim ve Terbiye Kurulunun haftalık ders çizelgelerinden. Okulda e-Okul'a işlenen program esastır; bu araç o programı hazırlarken çakışmaları senin yerine denetleyen bir yardımcıdır.

Okul ders programı adım adım nasıl hazırlanır?

1. Okulun gününü kur. Pazartesiden cumartesiye her gün kaç ders saati olduğunu yaz. Cumartesi okul yoksa o günü 0 bırak. İlk dersin saatini, ders süresini, teneffüs ve öğle arasını gir; araç her dersin başlangıç ve bitişini hesaplar.
2. Şubeleri ekle. "5-A, 5-B, 6-A" gibi adları yaz. İstersen şubenin rehber öğretmenini de ekle, şube programında görünür.
3. Öğretmenleri ekle. Ad ve branşı Excel ya da MEBBİS listesinden kopyalayıp yapıştırabilirsin. Her öğretmen için boş gün isteğini, gelemeyeceği saatleri ve günde en çok kaç derse girebileceğini yaz.
4. Dersleri gir. Her satırda ders adı, haftalık saat, blok düzeni, öğretmen ve o öğretmenin bu dersi okuttuğu şubeler bulunur. Bir sınıf seviyesinin bütün derslerini haftalık ders çizelgesinden tek düğmeyle getirip yalnız öğretmenleri seçebilirsin.
5. Programı oluştur. Araç önce girdiyi denetler, sonra yerleştirmeyi yapar ve özetini gösterir.
6. Çıktıyı seç ve indir: şube programları, öğretmen programları, çarşaf ya da rapor.

Ders programına girilen bilgiler

Kapalı saatleri gün kısaltması ve ders numarasıyla yazarsın. "Sal 3" yalnız salı üçüncü dersi, "Çar 1-2" çarşamba ilk iki dersi kapatır. Yalnız gün adını yazarsan ("Per") o günün bütün dersleri kapanır. Birden fazla kaydı noktalı virgülle ayırırsın.

Okul ders programında blok ders kuralı

Bir dersin haftalık saati bloklara bölünür. Blok, aynı gün art arda işlenen ders saatleridir. "2+2+1" yazarsan beş saatlik matematik iki tane iki saatlik ve bir tane tek saatlik bloğa ayrılır. Blok düzenini boş bırakırsan araç kendisi böler:

Aynı dersin iki bloğu aynı güne konmaz. Bu yüzden blok sayısı okulun açık gün sayısını geçemez. Beş günlük okulda altı tek saatlik blok yazarsan araç bunu girdi denetiminde yakalar ve blokları büyütmeni ister. Okul dört gün açıksa ve ders on saatse ikili bloklar beş gün ister; araç o zaman blokları 3+3+2+2 gibi eşit dağıtır.

"Blok dersler öğle arasını bölmesin" seçeneği açıksa iki saatlik bir ders öğle arasının bir yanında başlayıp öbür yanında bitmez. Öğle arası beşinci dersten sonraysa beşinci ve altıncı dersi kapsayan blok kurulmaz.

Kesin kurallar ve tercihler

Araç bazı kuralları hiçbir koşulda bozmaz:

• Bir öğretmen aynı saatte yalnız bir şubededir.
• Bir şube aynı saatte yalnız bir ders işler.
• Aynı dersin iki bloğu aynı güne gelmez.
• Öğretmenin kapalı saatleri ve kesin boş günü kullanılmaz.
• Öğretmenin günlük ders sınırı aşılmaz.
• Blok, günün ders sayısı içinde kalır.

Bunların dışındaki istekler tercihtir ve puanla tartılır. Program ne kadar az puan toplarsa o kadar iyi sayılır:

Boş gün isteği için ulusal bir zorunluluk yok; bu, okulların öğretmenlerden aldığı ve imkân oldukça karşıladığı bir tercihtir. Araçta kesin ya da tercih olarak işaretlersin. Kesin işaretlenirse o gün hiç kullanılmaz; tercih olarak kalırsa program önce bütün istekleri karşılamayı dener, karşılayamazsa en az bozulmayı seçer.

Program nasıl kuruluyor?

Yöntemi sade anlatayım. Araç her dersi bloklarına ayırır ve önce en zor yerleşen bloğa bakar: o anda konabileceği yer sayısı en az olan. Konabileceği yerler içinden şubeye ve öğretmene en az boş saat bırakanı seçer. Hiç yer kalmayan bir bloğa gelince ona yer açar: en az sayıda ve en az yerinden oynatılmış dersi kenara alır, bloğu yerleştirir, kenara aldıklarını yeniden sıraya koyar. Bu döngü bütün bloklar yerleşene ya da adım sınırı dolana kadar sürer. Görülen en iyi yerleşim saklanır.

Ardından iyileştirme gelir. Araç tek tek blokları daha iyi bir saate taşımayı ve aynı şubenin aynı uzunluktaki iki dersini yer değiştirmeyi dener; bunu kontrollü bir rastgelelikle binlerce kez yapar. Son olarak boş gün isteyen her öğretmenin o gününü bütünüyle boşaltmayı dener ve bu ancak program toplamda iyileşiyorsa kalır.

Rastgelelik bir dağılım koduna bağlıdır. Aynı girdi ve aynı kodla program her seferinde aynı çıkar; okul bir yıl sonra aynı programı yeniden üretebilir. Dağılım kodunu değiştirdiğinde araç başka bir geçerli program kurar. Tercihlerin karşılanma oranı ya da şubelerdeki boş saat sayısı kodlar arasında değişebilir; raporlardan karşılaştırıp beğendiğini seçersin.

Hız konusunda bir fikir vereyim. 24 şubeli, yaklaşık 40 öğretmenli, haftada 5 gün ve günde 7 ders saati olan bir ortaokulda bütün dersler tam ve çakışmasız yerleşir; hesap birkaç saniye sürer. Daha büyük okullarda süre uzar.

Yerleşmeyen ders raporu ve girdi denetimi

Arama başlamadan önce araç, hiçbir programın karşılayamayacağı girdileri arar:

• Bir şubeye haftanın ders saatinden fazla ders yazılmışsa (35 saatlik haftaya 38 saat).
• Bir öğretmenin dersi, boş günleri, kapalı saatleri ve günlük sınırıyla kalan saatlere sığmıyorsa.
• Bir dersin blok sayısı açık gün sayısını geçiyorsa.
• Bir blok en uzun günden uzunsa.
• Blok düzeninin toplamı haftalık saati tutmuyorsa.

Bunlar raporda "Karşılanamaz" olarak listelenir. Öğretmeni seçilmemiş dersler ise programa alınmaz ve uyarı olarak yazılır. Öğretmenin istediği boş günler dışında kalan saatler dersine yetmiyorsa araç bunu da önceden söyler: o öğretmenin isteği tam karşılanamaz.

Arama bittiğinde hâlâ yerleşmeyen blok varsa raporda şube, ders, öğretmen ve blok uzunluğu yer alır. Araç nedenini de sayar: öğretmenin uygun saatlerinde başka şubede olduğu konum sayısı, şubenin o saatte başka dersi olduğu konum sayısı, aynı dersin o gün başka bloğunun bulunduğu konum sayısı ve günlük sınırın dolduğu konum sayısı. Çoğu zaman çözüm şunlardan biridir: blok düzenini 2+1 yerine 1+1+1 yapmak, öğretmenin kesin boş gününü tercihe çevirmek, kapalı saatleri azaltmak ya da dersi iki öğretmen arasında bölmek.

Programı oluşturduktan sonra bir öğretmenin kapalı saatini değiştirirsen eski yerleşimin bu kurala uymayan blokları geçersiz sayılır ve araç programı yeniden oluşturmanı ister.

Çıktılarda neler yer alır?

• Şube programları: her şube için yatay A4 bir sayfa. Hücrelerde ders ve öğretmen; sayfanın altında dersler ve öğretmenleri tablosu ile müdür onayı.
• Öğretmen programları: her öğretmen için bir sayfa. Hücrelerde ders ve şube; altında ders dağılımı ve tebellüğ imzası.
• Çarşaf: bütün öğretmenler tek tabloda; her gün sütununda öğretmenin girdiği saatler ve şubeler ("1-2. 5-A, 4. 7-C") ile haftalık toplam.
• Rapor: şube ve öğretmen sayısı, toplam ders saati, yerleşen ve yerleşmeyen blok, karşılanan boş gün istekleri, şubelerdeki boş saat sayısı, her öğretmenin haftalık saati, okula geldiği gün sayısı, boş günleri ve pencere sayısı.
• Excel: saat saat öğretmen çarşafı, şube çarşafı ve ders yükleri sayfası (toplam satırı formüllü).

Örnek bir ortaokul programı

Altı şubeli bir ortaokul düşün: 5, 6, 7 ve 8. sınıflarda dörder seviye, toplam 24 şube. Haftada beş gün, günde yedi ders var; her şube için 35 ders saati. Haftalık ders çizelgesine göre beşinci sınıfta Türkçe 6, matematik 5, fen bilimleri 4, sosyal bilgiler 3, İngilizce 3 saattir; kalan dersler bir ya da iki saattir. Çizelgeden doldurma düğmesi bu dersleri bütün beşinci sınıf şubelerine tek satırda ekler. Sen her satırda öğretmeni seçer, gerekirse satırı ikiye bölüp şubeleri iki öğretmen arasında paylaştırırsın.

Öğretmenlerden üçte biri cuma gününün boş kalmasını istiyor, iki öğretmenin pazartesi kesin boş günü var, bir öğretmen salı ilk iki derse gelemiyor. Araç bu okulda bütün blokları yerleştirir. Kesin kurallar korunur, cuma isteklerinin çoğu karşılanır ve şubelerde boş saat sayısı birkaç tane ile sınırlı kalır. Raporda hangi öğretmenin isteğinin karşılanmadığını görür, istersen başka bir dağılım kodu denersin.

Sıkça sorulan sorular

Okul ders programı ne zaman hazırlanır?

Ders yılı başlamadan önce, eylülün mesleki çalışma döneminde hazırlanır ve derslerin başladığı gün uygulanır. Öğretmen ayrıldığında, yeni öğretmen geldiğinde ya da ders dağılımı değiştiğinde yeniden düzenlenir.

Araç e-Okul'a program aktarır mı?

Hayır. Araç programı hazırlar ve belge olarak verir; e-Okul'a giriş okul yönetiminin işidir. Excel çarşafı girişi kolaylaştırır.

Öğretmene mutlaka bir gün boş gün verilmeli mi?

Bunu zorunlu kılan ulusal bir kural doğrulamadık. Pek çok okul imkân oldukça her öğretmene bir boş gün verir. Araçta isteği tercih olarak işaretlersen program karşılamaya çalışır; kesin işaretlersen o gün hiç kullanılmaz.

Programı elle düzeltebilir miyim?

Programı değiştirmenin yolu girdiyi düzeltmektir. Kapalı saati, blok düzenini ya da boş günü düzenleyip programı yeniden oluşturursun. Tek bir öğretmenin ya da şubenin sayfasında küçük bir değişiklik gerekiyorsa o sayfayı haftalık ders programı aracında düzenleyebilirsin.

Aynı dersi iki öğretmen paylaşabilir mi?

Evet. Dersi iki satır olarak yaz: her satırda kendi öğretmeni ve o öğretmenin girdiği şubeler bulunur. Aynı şubenin aynı dersini iki öğretmene bölmek istersen saatleri iki satıra ayırırsın.

Program neden her seferinde aynı çıkıyor?

Bilerek böyle. Aynı girdi ve aynı dağılım koduyla aynı program çıkar; böylece paylaşılan program sonra da birebir yeniden üretilebilir. Başka bir program görmek için dağılım kodunu değiştir.

Kaynaklar: Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği m.5 ve Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği m.9 ile m.12 (ders süresi ve okulun günlük zaman çizelgesi); Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 23.09.2026 tarihli ve 115 sayılı İlköğretim Kurumları (İlkokul ve Ortaokul) Haftalık Ders Çizelgesi kararı (ttkb.meb.gov.tr); lise haftalık ders çizelgeleri için TTKB kararları.

İlgili araçlar: haftalık ders programı, ders saati hesaplama, ikame ders görevlendirme çizelgesi, öğretmen görev dağılım çizelgesi, norm kadro hesaplama ve nöbet çizelgesi. Bütün okul belgeleri öğretmen evrakları sayfasında.