- Kontrastlı inceleme bir tıbbi müdahaledir; hastanın rızası gerekir, küçük ya da kısıtlıysa veli veya vasinin izni alınır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.24).
- BT'de genellikle iyotlu, MR'da gadolinyumlu kontrast kullanılır; riskleri farklıdır ve form seçtiğin incelemeye göre değişir.
- Böbrek hastalığı, önceki kontrast reaksiyonu, metformin, tiroit hastalığı, gebelik-emzirme ve vücutta metal sorulur; her biri radyoloğun kararını etkiler.
- Metformin, eGFR 30'un altındaysa ya da akut böbrek hasarı varsa kontrast verildiği anda kesilir; form bu kuralı ESUR önerisi olarak yazar, karar radyolog ve hekime aittir.
- Form iki nüsha düzenlenir; bilgilendirmeyi radyolog yapar ve imzalar (m.26).
Araç, damar yoluyla kontrast madde verilerek yapılacak bilgisayarlı tomografi (BT), manyetik rezonans (MR) ya da her ikisi için onam formu hazırlar. İnceleme türü, kontrast madde adı, eGFR değeri, alerjiler ve altı risk sorusu formdan belgeye geçer. İşaretlediğin her risk, "Size özgü risk faktörleri" bölümüne eklenir ve sonuç ekranında radyolog için bir uyarı oluşturur.
Bu formu, kontrastsız bir incelemenin yeterli olmadığı ve damarların ya da dokuların daha iyi görülmesi gerektiği durumlarda kullanırsın. Kontrast maddeye bağlı ağır reaksiyonlar nadirdir, ama önceden bilinen risk faktörleri vardır. Formun asıl işi, bu faktörleri inceleme öncesinde ortaya çıkarmak ve radyoloğun önüne koymaktır.
Kontrast madde onam formu nasıl hazırlanır?
- Hasta adı soyadı, T.C. kimlik no, telefon, form tarihi.
- Yasal temsilcinin adı soyadı ve temsil sıfatı. Hasta küçük ya da kısıtlıysa doldur.
- Hastane adı ve Radyoloğun adı soyadı. İmza tablosunda radyolog "Bilgilendirmeyi yapan hekim (radyolog)" satırında yer alır.
- İnceleme. BT, MR ya da BT ve MR.
- Kontrast madde. Bilinmiyorsa boş bırak; belgeye BT'de "İyotlu kontrast madde", MR'da "Gadolinyumlu kontrast madde" yazılır.
- eGFR değeri (mL/dk/1,73 m²). Bilinmiyorsa boş bırak; belgeye doldurulacak satır basılır.
- Risk soruları. Böbrek hastalığı, önceki kontrast reaksiyonu, metformin, tiroit hastalığı, gebelik ya da emzirme, kalp pili veya vücutta metal.
- Alerjiler. Boşsa "Yok" yazılır.
- Hastaya özgü ek riskler ve notlar. Radyolog ya da istemi yapan hekim doldurur.
Risk soruları neden soruluyor
| Soru | Araçta oluşan uyarı |
|---|---|
| Böbrek fonksiyon bozukluğu | Güncel eGFR ve kontrastın gerekliliği radyologca değerlendirilir; gerekirse sıvı desteği planlanır. |
| Önceki kontrast reaksiyonu | Reaksiyonun türü öğrenilir; farklı ajan, ön ilaç ya da kontrastsız yöntem değerlendirilir. |
| Metformin | eGFR 30'un altındaysa ya da akut böbrek hasarı varsa ilaç kontrast verildiği anda kesilir, 48 saat sonra böbrek fonksiyonu kontrol edilerek yeniden başlanır (ESUR önerisi). |
| Tiroit hastalığı (BT) | İyotlu kontrast tiroit işlevini etkileyebilir; tedavi edilmemiş hipertiroidi ya da planlanan radyoaktif iyot tedavisi varsa radyolog bilgilendirilir. |
| Gebelik / emzirme | Kontrastın gerekliliği yeniden değerlendirilir; emzirmenin kesilmesi genellikle gerekmez, karar radyologla verilir. |
| Kalp pili, metal (MR) | MR güvenliği çekimden önce mutlaka değerlendirilir. |
Metformin uyarısı, eski formlarda sık görülen "metformin kullanan herkes ilacı 48 saat bıraksın" ifadesinin yerine konmuştur. Avrupa Ürogenital Radyoloji Derneği'nin (ESUR) kontrast kılavuzu ilacın kesilmesini böbrek işlevine bağlar. Kılavuzun güncel sürüm metnini bu yazı için açıp doğrulayamadık; form da kararı radyolog ve hekime bırakır. Hasta ilacını kendi kararıyla kesmemeli ya da başlatmamalıdır.
Formdaki riskler
Form şu riskleri yazar:
- Bulantı, kusma, baş ağrısı, kaşıntı, kurdeşen gibi hafif reaksiyonlar
- Nadiren nefes darlığı, tansiyon düşmesi gibi ağır alerjik reaksiyonlar; çok nadiren hayati tehlike (ünitede acil müdahale olanakları bulunur)
- Kontrastın damar dışına kaçmasına bağlı enjeksiyon yerinde ağrı ve şişlik
- Saatler ya da günler sonra çıkabilen deri döküntüsü gibi geç reaksiyonlar
- BT'de: iyotlu kontrastın, özellikle böbrek işlevi bozuk hastalarda böbrek işlevinde bozulmaya ve tiroit işlevinde değişikliğe yol açabilmesi; iyonlaştırıcı radyasyon
- MR'da: gadolinyumlu kontrastın ağır böbrek yetmezliğinde nefrojenik sistemik fibrozis adlı nadir hastalığa yol açabilmesi; az miktarının vücutta kalabilmesi
Hiçbir risk için oran yoktur. Reaksiyon olasılığı kullanılan ajana, hastanın öyküsüne ve böbrek işlevine bağlıdır; bunu radyolog değerlendirir.
Daha önce kontrast maddeye reaksiyon geçirdiysen bunu randevu alırken ve çekimden önce mutlaka söyle. Reaksiyonun ne zaman, hangi incelemede ve nasıl olduğunu hatırlıyorsan formun "ek riskler" alanına yazılması, radyoloğun farklı bir ajan ya da önlem seçmesine yardımcı olur.
Hukuki dayanak
Hasta Hakları Yönetmeliği m.24 tıbbi müdahalede hastanın rızasını şart koşar. m.15 hastaya işlemin nasıl yapılacağının, olası komplikasyonların, seçeneklerin ve reddin sonuçlarının anlatılmasını ister. m.18 bilgilendirmenin sözlü ve anlaşılır yapılmasını, m.26 rıza formunun iki nüsha düzenlenip bilgilendiren meslek mensubunca imzalanmasını öngörür. m.25 hastanın incelemeyi reddetme hakkını tanır.
Nasıl yapılır, sonrası
Form, kontrastın genellikle koldaki damar yolundan verildiğini; verilirken sıcaklık hissi, ağızda metalik tat ya da idrara çıkma hissi olabileceğini ve bunların kısa sürede geçtiğini yazar. İşlemden sonra bir süre gözlem altında kalman istenebilir. İşlem sonrası için iki madde vardır: hekimin aksini söylemedikçe bol sıvı al; döküntü, kaşıntı, nefes darlığı ya da enjeksiyon yerinde artan şişlik olursa başvur.
Seçenekler ve ret
Form, kontrastsız inceleme ya da ultrasonografi gibi başka yöntemlerin kullanılabileceğini, ancak bunların aynı tanısal bilgiyi vermeyebileceğini yazar. İnceleme yapılmazsa tanının gecikebileceği ya da eksik kalabileceği belirtilir. Hasta kontrastı reddederse radyolog kontrastsız incelemenin yeterli olup olmayacağını değerlendirir; ret kararı yazılı kayda geçirilir.
Hasta beyanı ve imza
Formun sonunda, hastanın ya da yasal temsilcinin onayladığı standart beyan maddeleri yer alır. Bilgilerin işlemi yapacak hekim tarafından sözlü ve anlaşılır bir dille anlatıldığı, soru sorma fırsatı verildiği yazılır (m.18). Karar için makul süre tanındığı, istenirse başka bir hekimden ikinci görüş alınabileceği ve ücret hakkında bilgi istenebileceği belirtilir. İşlemi kabul etmeme ya da başladıktan sonra durdurulmasını isteme hakkı ve bu durumda kararın yazılı kayda geçirileceği açıklanır (m.25). Sonucun garanti edilemeyeceği, sağlık geçmişi, ilaçlar ve alerjiler hakkında doğru bilgi verildiği (m.42/A) ve formun iki nüsha düzenlenip birinin hastaya verileceği (m.26) de beyanda yer alır. Beyanın ardından hasta kendi el yazısıyla "Okudum, anladım, onay veriyorum" yazar. İmza tablosunda hasta, yasal temsilci, bilgilendirmeyi yapan hekim, gerekirse tanık ve tercüman satırları vardır; her satırda imza ile tarih ve saat elle doldurulur.
Gerekli ekler
- Güncel kreatinin / eGFR sonucu (böbrek riski varsa)
- Önceki kontrast reaksiyonuna ilişkin kayıt
- MR için kalp pili ya da implantın kartı veya bilgisi
- Kullanılan ilaçların listesi
Örnek form metni
Hekiminizin istediği Bilgisayarlı tomografi (BT) incelemesinde dokuların ve damarların daha iyi görülebilmesi ve tanının doğru konulabilmesi için kontrast madde kullanılması gerekmektedir.
Sık yapılan hatalar
- eGFR'yi sormadan form imzalatmak. Böbrek riski olan hastada güncel değer radyoloğun kararını değiştirir.
- Metformini herkese kestirmek. Kural böbrek işlevine bağlıdır.
- MR'da metal sorusunu atlamak. Kalp pili ve bazı implantlar MR güvenliği açısından çekimden önce değerlendirilmelidir.
- Emziren anneyi gereksiz yere emzirmeyi bırakmaya yönlendirmek. Karar radyologla verilir.
- Geç reaksiyonu anlatmamak. Döküntü saatler sonra çıkabilir; hasta evde fark etmelidir.
Sonrası
İmzalı formun bir nüshası hastaya verilir. İnceleme sonucu raporlanınca istemi yapan hekime iletilir. Kontrastla ilgili bir reaksiyon geliştiyse bu, hasta dosyasına ve mümkünse hastanın sonraki başvurularında görünecek biçimde kaydedilir. Hasta ilk kez başvuruyorsa sağlık geçmişini kayda almak için Anamnez Formu, farklı bir girişim için Genel Tıbbi Müdahale Onam Formu kullanılabilir. İncelemeyi reddeden hasta, kararını Tedaviyi Ret Beyanı Formu ile yazılı bildirebilir.
Kaynaklar
- Hasta Hakları Yönetmeliği (m.15, 18, 24, 25, 26)
- 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun (m.70)
Sıkça sorulan sorular
İlaçlı tomografi öncesi neden onam formu imzalatılıyor?
Kontrast madde damardan verilen bir ilaçtır ve nadir de olsa alerjik reaksiyon, böbrek ve tiroit etkileri gibi riskleri vardır. Hasta Hakları Yönetmeliği m.24 müdahalede rızayı, m.15 bu risklerin anlatılmasını ister. Form, risklerin anlatıldığını ve risk sorularının sorulduğunu belgeler.
Metformin kullanıyorum, ilaçlı tomografiden önce bırakmalı mıyım?
Form, ESUR önerisine dayanarak metforminin eGFR 30'un altındaysa ya da akut böbrek hasarı varsa kontrast verildiği anda kesilmesini ve 48 saat sonra böbrek fonksiyonu kontrol edilerek yeniden başlanmasını yazar. Karar radyolog ve hekimine aittir; ilacı kendi kararınla bırakma.
Böbrek hastasıyım, kontrastlı çekim yaptırabilir miyim?
Böbrek fonksiyon bozukluğu bir risk faktörüdür. Araç, güncel eGFR değerinin ve kontrastın gerekliliğinin radyologca değerlendirilmesi, gerekirse sıvı desteği planlanması gerektiğini yazar. Kontrastsız bir yöntem de değerlendirilebilir.
Daha önce kontrast alerjisi geçirdim, ne yapmalıyım?
Bunu çekimden önce mutlaka söyle ve formda "Daha önce kontrast reaksiyonu geçirdi" kutusunu işaretle. Radyolog reaksiyonun türüne göre farklı ajan, ön ilaç ya da kontrastsız yöntemi değerlendirir.
Emziriyorum, kontrastlı MR'dan sonra emzirmeyi bırakmam gerekir mi?
Araç, emzirmenin kesilmesinin genellikle gerekmediğini ve kararın radyologla verileceğini yazar. Endişen varsa çekimden önce radyoloğa sor.
Vücudumda metal var, MR çekilebilir mi?
Kalp pili, metal implant ya da vücutta metal parça varsa MR güvenliği çekimden önce mutlaka değerlendirilir. Implantın kartı ya da ameliyat bilgisi bu değerlendirmeyi kolaylaştırır. Formda ilgili kutuyu işaretle.
Kontrast verildikten sonra ne kadar beklemeliyim?
Form, işlemden sonra bir süre gözlem altında kalmanın istenebileceğini yazar; süreyi ünite belirler. Döküntü gibi geç reaksiyonlar saatler ya da günler sonra çıkabilir; böyle bir durumda başvur.
Kontrastlı ve kontrastsız tomografi arasındaki fark nedir?
Kontrast madde damarları ve bazı dokuları daha belirgin gösterir. Form, kontrastsız incelemenin ya da ultrasonografinin aynı tanısal bilgiyi vermeyebileceğini yazar. Hangisinin gerektiğine istemi yapan hekim ve radyolog karar verir.