- Ayırt ediciliği düşük çıkan bir soruda önce sorunun yerini bul: anahtar mı yanlış, kök mü belirsiz, şık mı ipucu veriyor, yoksa puanlama mı tutarsız?
- Negatif değerde ilk iş cevap anahtarını kontrol etmektir; anahtar doğruysa iki savunulabilir doğru şık ya da gözden kaçan olumsuz ifade aranır.
- Sınav yapıldıktan sonra hatalı bir soru iptal edilirse geçerli soruların puan değeri yeniden belirlenir (Yazılı ve Uygulamalı Sınavlar Yönergesi m.6/1-ı).
- Analiz öğretmenin kendine geri bildirimidir; sonuç zümrede iyileştirme önlemine dönüşür, öğrencileri sıralayan liste yayımlanmaz.
Sınavın analizini yaptın ve iki üç sorunun yanında "düzeltilmeli" ya da eksi işaretli bir ayırt edicilik değeri gördün. Bu yazı o noktadan başlıyor: kötü çıkan soruda sorunun nereden kaynaklandığını nasıl anlarsın, soruyu nasıl yeniden yazarsın, sınav çoktan yapılmışsa hatalı soruyla ne olur ve bütün bunları zümreye nasıl taşırsın. Değerleri henüz hesaplamadıysan, sınav sonuçlarını aşağıdaki araca yapıştırıp her sorunun güçlük ve ayırt edicilik değerini çıkarabilirsin.
Düşük ayırt edicilikte sorunun kaynağını bulmak
Bir sorunun iyi öğrenciyi zayıf öğrenciden ayıramaması dört ayrı yerden gelebilir ve her birinin çaresi farklıdır. Soruyu silmeden ya da baştan yazmadan önce sırayla şunlara bak:
- Cevap anahtarı. Çoktan seçmelide yanlış girilmiş bir harf, konuyu bilen öğrencileri yanlış saydırır. En sık rastlanan ve düzeltmesi en kolay hatadır.
- Soru kökü. Uzun, iç içe cümleler, gözden kaçan bir "değildir" ya da derste farklı tanımlanmış bir kavram, bilen öğrenciyi de şaşırtır.
- Şıklar. Diğerlerinden belirgin biçimde uzun ya da ayrıntılı olan doğru şık, konuyu bilmeyen öğrenciye ipucu verir. Hiç seçilmeyen bir yanlış şık ise soruyu fiilen daraltır.
- Puanlama. Açık uçlu soruda kâğıttan kâğıda değişen kısmi puan, iki grup arasındaki farkı yapay olarak daraltır ya da açar.
Bir de sınıfın büyüklüğüne bak. On, on beş kişilik bir şubede tek bir öğrencinin cevabı değeri belirgin biçimde oynatır. Böyle bir sınıfta düşük çıkan sonucu kesin hüküm saymak yerine soruyu yeniden okumak için bir işaret olarak kullan.
Negatif değer çıkan soruda yapılacaklar
Alt gruptaki öğrencilerin üst gruptakilerden daha başarılı olduğu soru ters çalışıyor demektir. Aynı sınavdan iki soru düşün:
| Soru | Üst grup doğru | Alt grup doğru | Sınıf doğru | p | D |
|---|---|---|---|---|---|
| 2. soru | 3 | 2 | 13 | 0,65 | 0,20 |
| 3. soru | 1 | 3 | 8 | 0,40 | −0,40 |
- sorunun işareti eksi. Burada sıra şöyle işler. Önce anahtarı kâğıttaki soruyla yan yana koy. Anahtar doğruysa en iyi beş öğrencinin hangi şıkkı işaretlediğine bak; çoğu aynı yanlış şıkta toplandıysa o şık da savunulabilir bir doğru olabilir. Bu durumda soruyu kendin değerlendirmeye çalışma, bir meslektaşına okut. Kökte "hangisi yanlıştır" gibi bir ifade varsa altını çizmediysen, dikkatli okuyan öğrenci de hızlı okuyan öğrenci kadar hata yapmış olabilir.
- soru başka bir tablo çiziyor. Sınıfın çoğu yapmış, ama yapanlar iki grupta da eşit dağılmış. Bu genellikle sorunun konu bilgisinden başka bir şeyi yokladığını gösterir: ezberlenmiş bir cümle, ders kitabındaki bir görselin hatırlanması ya da şıklardan birinin dil bilgisi yönünden kökle uyuşmaması.
Çeldiricileri okumak ve yeniden yazmak
Doğru cevabı C olan bir sorunun şık dağılımına bakalım:
| Grup | A | B | C (doğru) | D | E | Toplam |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Üst grup | 0 | 1 | 4 | 0 | 0 | 5 |
| Orta grup | 2 | 1 | 6 | 1 | 0 | 10 |
| Alt grup | 2 | 1 | 1 | 1 | 0 | 5 |
| Sınıf | 4 | 3 | 11 | 2 | 0 | 20 |
A şıkkı yalnız alt ve orta gruptan öğrenci çekmiş: konuyu bilmeyen öğrencinin düşeceği tipik yanılgıyı yakalıyor, bırakılabilir. B şıkkı iki uçtan birer kişi almış; tek sınavda sorun sayılmaz, ama birkaç şubede üst gruptan seçen sayısı artıyorsa ifadesini yeniden oku. E şıkkını kimse seçmemiş. Beş şıklı soru fiilen dört şıklı çalışıyor ve şans başarısı yükseliyor.
İşlevsiz şıkkı yenilemenin en iyi yolu, öğrencilerin açık uçlu cevaplarında ya da derste sık gördüğün gerçek bir yanılgıyı şık yapmaktır. Uydurma, saçma ya da konuyla ilgisiz bir ifade yine kimseyi çekmez. Şıkları yazarken birkaç kurala dikkat et:
- Bütün şıklar aşağı yukarı aynı uzunlukta ve aynı dil bilgisi yapısında olsun.
- "Hepsi" ve "hiçbiri" seçeneklerinden kaçın; bir şıkkın yanlış olduğunu fark eden öğrenci soruyu bilmeden çözebilir.
- Doğru cevabın harfini sınav boyunca dengeli dağıt.
- Kökte geçen bir kelimeyi yalnız doğru şıkta tekrarlama.
Çeldiricileri inceleyebilmek için analiz sırasında öğrencinin işaretlediği harfi girmen gerekir; yalnız doğru, yanlış ve boş bilgisiyle hangi yanlışın seçildiği görünmez.
Açık uçlu soruda puanlama anahtarını düzeltmek
Açık uçlu soruda düşük çıkan değerin sebebi çoğu zaman soru değil, puanlamadır. 10 puanlık bir soruda üst grubun beş öğrencisi 10, 10, 10, 8 ve 4; alt grubun beş öğrencisi 6, 4, 2, 2 ve 0 almış olsun. Üst grubun toplamı 42, alt grubunki 14 eder ve ayırt edicilik 0,56 çıkar.
Şimdi "formülü yazana 4 puan" kuralı koyduğunu ve alt gruptaki puanların bu yüzden 6, 4, 4, 4 ve 4'e çıktığını düşün. Alt grubun toplamı 22 olur, ayırt edicilik 0,40'a iner. Öğrencilerin bildiği değişmedi; kolay alınan kısmi puan iki grubu birbirine yaklaştırdı. Tersine, kısmi puanı tamamen kaldırıp yalnız tam çözüme 10 verirsen üst grup 30, alt grup 0 toplar ve değer 0,60'a çıkar. Bu da sorunun iyileştiği anlamına gelmez; yalnız puanlama kabalaşmıştır.
Asıl risk tutarsızlıktır. Aynı çözüm bir kâğıtta 6, ötekinde 3 aldıysa değer düşer ve soru olduğundan kötü görünür. Bunu önlemek için puanlama anahtarına her basamağın puanını ve kabul edilecek farklı çözüm yollarını yaz, kâğıtları soru soru oku: önce bütün kâğıtlarda 1. soruyu, sonra 2. soruyu.
Sınav yapıldıktan sonra hatalı soru
Analiz sınavdan sonra yapıldığı için hatalı bir soruyu çoğu zaman kâğıtlar okunduktan sonra fark edersin. Ortaokul ve lisede bu durumda Yazılı ve Uygulamalı Sınavlar Yönergesi'nin (11.10.2023) şu hükümleri yol gösterir:
- İptaline karar verilen sorular değerlendirme dışı bırakılır ve geçerli soruların puan değeri yeniden saptanarak puanlama yapılır (m.6/1-ı). Puanların yeniden dağıtımı için yazılı sınav puan dağılımı aracını kullanabilirsin.
- Veli, sınav sorularına 3 iş günü içinde okul müdürlüğüne dilekçeyle itiraz edebilir; sonuca itiraz için de sonuçların açıklanmasından itibaren 3 iş günü vardır (m.6/1-ğ ve h).
- Okul geneli ortak sınavların soruları ve cevap anahtarları okulun sınıf ya da alan zümresince hazırlanır (m.5/1-n). İlçe, il ya da ülke genelinde yapılan sınavlarda soruyu hazırlayan ve itirazı cevaplayan merci farklıdır; böyle bir sınavda gördüğün hatayı okul müdürlüğüne bildirirsin.
Okul genelinde ortak yapılan bir sınavda iptal kararını tek başına verme. Soruyu zümreye götür, gerekçeyi tutanağa yazdır ve kararı bütün şubelere aynı biçimde uygulat. Aynı soru bir şubede iptal edilip ötekinde sayılırsa şubeler arasında haksızlık doğar.
Analizi zümreye ve öğrenciye taşımak
Yönerge, açık uçlu sınavların analizinin sınıf geneli ya da öğrenci düzeyinde yapılmasını, raporun öğretmenin kendisine geri bildirim vermesi amacıyla hazırlanmasını ve sınıfta ortak bir öğrenme eksikliği varsa öğrencilere geri bildirim verilmesini ister (m.5/1-f). Şube ve sınıf bazındaki analizlerde eksikliği görülen öğrenciler için zümre iyileştirici önlemleri alır ve bu uygulamalar ders defterinin açıklamalar bölümüne işlenir (m.6/1-b). Eğitim Kurulları ve Zümreleri Yönergesi de ortak sınavlar sonrası sınav analizlerinin yapılmasını ve eksikliği tespit edilen öğrenciler için eylem planı hazırlanmasını zümre gündemi arasında sayar (m.12/8-ı).
Zümreye götüreceğin özet kısa olabilir: hangi soruların düşük çıktığı, sebebin ne olduğunu düşündüğün, hangisini düzelteceğin ve hangi kazanımda sınıfın genel olarak zorlandığı. Kazanım bazında tablo için kazanım analizi, ortak sınavın sınıf düzeyinde özeti için ortak sınav analizi aracı işine yarar. Sınav analizinin bütününü sınav analizi nasıl yapılır yazısında anlattım.
Analizde kurduğun üst ve alt grupları liste olarak kimseyle paylaşma. Yönerge ortak yazılı sınavların sonucuna göre öğrenci toplu listesi yayımlanmasını ve okullar ile sınıflar arasında karşılaştırmalı veri çıkarılmasını yasaklar (m.5/1-r).
Hangi soruyu bırakmalı, hangisini yeniden yazmalı?
Analizden sonra soruları üç kümeye ayırmak sonraki sınavın hazırlığını hızlandırır:
- Bırakılacaklar: ayırt edicilik 0,30 ve üstü, güçlük 0,20 ile 0,80 arası. Benzerlerini sonraki sınavlarda kullanabilirsin.
- Düzeltilecekler: ayırt edicilik 0,20 ile 0,29 arası ya da güçlük uç değerlerde. Kökü sadeleştir, ipucu veren şıkkı değiştir, işlevsiz çeldiriciyi yenile.
- Yeniden yazılacaklar: ayırt edicilik 0,19 ve altı ya da eksi. Anahtar doğruysa soruyu baştan kur.
Bu ayrım test geliştirmede kullanılan bir kılavuzdur; okul yazılısında katı kural gibi uygulaman gerekmez. Temel bir kazanımı yoklamak için bilerek kolay yazdığın bir soru düşük ayırt edicilik verebilir ve yine de sınavda kalmayı hak eder.
Düzelttiğin soruları saklamak
Her sınavdan sonra elinde birkaç düzeltilmiş soru kalır. Bunları bir dosyada toplarsan birkaç yıl içinde kendi soru havuzun oluşur. Her sorunun yanına şunları not et: hangi kazanımı yokladığı, hangi sınıf düzeyinde ve kaç öğrenciyle denendiği, bulduğun güçlük ve ayırt edicilik değeri, neyi değiştirdiğin. Değiştirdiğin bir soruyu ertesi yıl yeniden sorduğunda iki değeri yan yana koyar, düzeltmenin işe yarayıp yaramadığını görürsün.
Soru kâğıdını sınavdan önce bir meslektaşına okutmak, sınavdan sonra yapılacak düzeltmelerin çoğunu baştan önler. Yazarken fark etmediğin belirsizliği başka biri çoğu zaman ilk okumada görür.
Kaynaklar: MEB Yazılı ve Uygulamalı Sınavlar Yönergesi (11.10.2023) m.5/1-f, n, r ve m.6/1-b, ğ, h, ı; MEB Eğitim Kurulları ve Zümreleri Yönergesi m.12/8-ı (02.01.2024 tarihli değişiklikle).
