- Defter, ortaokul Türkçe dersinin sözcükte anlam konusunu sekiz başlık ve 17 sayfada toplar: gerçek-mecaz-terim anlam, eş ve zıt anlam, eş seslilik, genel-özel, somut-soyut, nicel-nitel, çok anlamlılık, ikileme ve deyim, bağlamdan anlam çıkarma, yabancı sözcüklerin Türkçe karşılıkları.
- Her kuralın yanında iki üç örnek cümle ve en sık karıştırılan durum vardır; sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı altında küçük notla gösterilir.
- Beş çalışma modu var: Konular, Kartlar, Kırmızı Kalem, Test ve A4 Çalışma Kâğıdı. Test ve hata avı en çok puan kaybettiren mecaz-yan anlam ile eş sesli-çok anlamlı ayrımından daha çok soru sorar.
- Çalışma kâğıdı 28 soruluk tek A4 sayfadır, cevap anahtarı ayrı sayfada gelir; yazdırabilir ya da PDF olarak kaydedebilirsin.
Sözcükte Anlam Defteri, Türkçe dersinin en çok soru çıkan konularından birini okul defteri görünümünde tek sayfada toplayan bir çalışma aracıdır. Sözcük bilgisi kural ezberlemekten çok örnek görmekle öğrenildiği için her kuralın altında günlük hayattan cümleler, cümlenin altında da sözcüğün o cümlede taşıdığı anlam yazılıdır. Önce konuyu okur, sonra kartlarla tekrar eder, kırmızı kalemle yanlış kullanılan terimi bulur ve testle kendini sınarsın. Öğretmenler aynı içerikten dakikalar içinde yazdırılabilir bir çalışma kâğıdı hazırlayabilir.
Defter nasıl kullanılır?
- Adım 1
Konular
Sekiz konu kutusundan birine dokun; o konunun sayfaları açılır. Her sayfanın sağ üstündeki Öğrendim düğmesi ilerleme halkasını doldurur.
- Adım 2
Kartlar
Kartın önünde kuralın adı, arkasında açıklama ve örnekler vardır. Karta dokununca ya da boşluk tuşuna basınca çevrilir; ok tuşlarıyla ilerlersin.
- Adım 3
Kırmızı Kalem
On cümlenin her birinde yanlış kullanılmış tek bir terim saklıdır; sözcüğe mecaz yerine gerçek, sesteş yerine anlamdaş denmiş olabilir. Yanlış sözcüğe ilk dokunuşta bulursan puan alırsın.
- Adım 4
Test
On soruluk test. Kısa bir cümle verilir, işaretli sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı sorulur. 1 ve 2 tuşlarıyla da cevaplanır; sonunda yanlışlar gerekçesiyle listelenir.
- Adım 5
A4 Çalışma Kâğıdı
28 soruluk kâğıt ve ayrı sayfada cevap anahtarı. Yeni sorular düğmesi her seferinde farklı bir kâğıt üretir; Yazdır / PDF düğmesi yazdırma penceresini açar.
Konular sekmesindeki arama kutusu bütün sayfalarda arar. Sesteş yazdığında eş sesli sözcük sayfaları, yansıma yazdığında söz gruplarındaki ilgili kural gelir. Arama kuralın adında, açıklamasında ve örneklerinde çalışır; ödevde takıldığın terimi yazman yeterlidir.
Defterde hangi konular var?
| Konu | Sayfa | Neyi öğretir | Örnek |
|---|---|---|---|
| Gerçek · Mecaz · Terim | 3 | Sözcüğün üç temel anlam türü ve aynı sözcüğün üç farklı kullanımı | soğuk su, soğuk bakış, kök (dil bilgisi) |
| Eş ve Zıt Anlam | 2 | Anlamdaş çiftler, kalıplaşmış sözlerde değişmezlik, olumsuzluk ile zıtlık farkı | cevap-yanıt, uzun-kısa |
| Eş Sesli Sözcükler | 2 | Sesteşlik, çok anlamlılıktan ayrımı, şapkalı harfler | yüz, gül, kar-kâr |
| Anlam İlişkileri | 3 | Genel-özel, somut-soyut, nicel-nitel | çiçek-papatya, sevgi, ağır çanta |
| Çok Anlamlılık | 1 | Temel, yan ve mecaz anlam sırası | masanın ayağı, gözü yükseklerde |
| Söz Gruplarında Anlam | 3 | İkileme, deyim, yansıma, dolaylama | eğri büğrü, göz kulak olmak, file bekçisi |
| Bağlamdan Anlam | 2 | Bilinmeyen sözcüğün anlamını çıkarma, sözcüğün cümleye kattığı anlam | belki, keşke, yine mi |
| Türkçe Karşılıklar | 1 | Yabancı sözcüklerin TDK karşılıkları | çevrim içi, özçekim, e-posta |
Gerçek, mecaz ve terim anlam
Gerçek anlam, sözcüğün sözlükteki ilk anlamıdır; sözcüğü tek başına düşündüğünde aklına gelen görüntüdür. Soğuk su, sert taş, kapıyı açmak gerçek anlamlı kullanımlardır. Mecaz anlamda sözcük bu ilk anlamından tamamen uzaklaşır: soğuk bakış, sert söz, çığır açmak. Terim anlam ise bir bilim, sanat ya da spor dalına özgü kavramı karşılar: üçgen matematikte, perde tiyatroda, kök dil bilgisinde terimdir.
Sınavda en çok karıştırılan nokta yan anlam ile mecaz anlamdır. Yan anlamda sözcük temel anlamıyla benzerliğini korur; masanın ayağı insan ayağına şekliyle, iğnenin gözü insan gözüne biçimiyle benzer. Mecazda bu bağ kopar: gözü yükseklerde olan kişinin gözü gerçekten yukarıda değildir. Defterin Çok Anlamlılık sayfası bu ayrımı aynı sözcüğün üç kullanımı üzerinden gösterir.
Eş anlam, zıt anlam ve eş seslilik
Eş anlamlı sözcüklerin çoğunda biri Türkçe, diğeri Arapça, Farsça ya da Batı kökenlidir: okul-mektep, hikâye-öykü, misafir-konuk. Kalıplaşmış sözlerde eş anlamlı sözcük yer değiştiremez; kara gün dostu yerine siyah gün dostu denmez. Zıt anlamda en sık yapılan yanlış, olumsuzluk ekini zıtlık sanmaktır: gelmemek, gelmek fiilinin zıttı değildir; zıttı gitmektir.
Eş sesli sözcüklerde yazılış aynı, anlamlar bambaşkadır ve aralarında hiçbir bağ yoktur: yüz sayısı ile yüz (çehre), gül çiçeği ile gülmek fiili. Çok anlamlı sözcükte ise anlamlar birbirine bağlıdır. Kolay bir ölçüt: sözlükte tek madde altında numaralı anlamlar görüyorsan çok anlamlılık, I ve II diye ayrı maddeler görüyorsan eş sesliliktir. Şapkalı harf yazılışı değiştirdiği için kar ile kâr, hala ile hâlâ eş sesli sayılmaz; bu ayrıntı her yıl sorulur.
Somut, soyut, nicel ve nitel
Beş duyudan en az biriyle algılanan sözcükler somuttur. Rüzgâr görülmez ama hissedilir, ses görülmez ama duyulur; ikisi de somuttur. Sevgi, özgürlük, akıl gibi yalnız zihinde var olan kavramlar soyuttur. Yazarlar soyut bir kavramı anlatmak için somut bir sözcük kullandığında somutlama yapılır: sevgi bir tohumdur. Tersi, yani somut sözcüğün mecazla soyut anlam kazanması soyutlamadır: yüreği temiz bir insan.
Nicel anlam ölçülebilen, sayılabilen özellikleri bildirir: uzun yol, ağır çanta, kalabalık sınıf. Nitel anlam nasıl olduğunu bildirir ve ölçülemez: güzel ses, dürüst insan. Aynı sözcük bir cümlede nicel, mecaz kullanımda nitel olabilir; ağır çanta nicel, ağır söz niteldir. Defterde bu üç ayrım aynı grup altında, karşılaştırmalı örneklerle verilir.
İkileme, deyim, yansıma ve dolaylama
İkilemeler ayrı yazılır ve aralarına çizgi konmaz; aynı sözcükle (yavaş yavaş), eş anlamlıyla (güçlü kuvvetli), zıt anlamlıyla (iyi kötü) ya da biri anlamsız sözcükle (eski püskü) kurulur. İkilemenin cümleye kattığı anlam da sorulur: aşağı yukarı yaklaşıklık, sabah akşam süreklilik, bağıra çağıra pekiştirme bildirir.
Deyimler çoğunlukla mecaz anlamlı, kalıplaşmış sözlerdir ve sözcükleri değiştirilemez. Deyim bir durumu anlatır, atasözü ise öğüt veren tam bir cümledir; etekleri zil çalmak deyim, damlaya damlaya göl olur atasözüdür. Bu konunun geniş hâli Deyimler ve Atasözleri Defteri'nde ayrıca işlenir. Yansıma sözcükler doğadaki sesleri taklit eder; parıl parıl ışığı anlattığı için yansıma değildir. Dolaylama, kavramı birden çok sözcükle anlatmaktır: file bekçisi, derya kuzusu, beyaz altın.
Bağlamdan anlam çıkarma
Anlamını bilmediğin bir sözcükle karşılaştığında cümledeki ipuçlarını kullan: önceki ve sonraki sözcükler, zıtlık, verilen örnek. Konuşması çok akıcıydı, hiç takılmadı cümlesinde hiç takılmadı bölümü akıcı sözcüğünün anlamını verir. Tahmin ettiğin anlamı sözcüğün yerine koyup cümleyi yeniden oku; anlam bozulmuyorsa doğru yoldasın.
Sözcüğün cümleye kattığı anlam da bu grupta işlenir. Belki olasılık, mutlaka kesinlik, keşke pişmanlık, yine mi yakınma, yaklaşık yaklaşıklık bildirir. Bu anlamların cümle düzeyindeki devamı için Cümlede Anlam Defteri hazırlandı; paragraf düzeyine geçtiğinde Paragraf Defteri devreye girer.
Yabancı sözcüklerin Türkçe karşılıkları
Türk Dil Kurumu, dile giren yabancı sözcüklere Türkçe karşılık önerir ve bu karşılıklar ders kitaplarında yer alır: online için çevrim içi, selfie için özçekim, link için bağlantı, e-mail için e-posta. Karşılığın tutunması sözcüğün anlamını tam karşılamasına ve kısa olmasına bağlıdır; bilgisayar, yazılım ve uçak bu yüzden yerleşmiştir. Defterin son sayfası sınavda sık sorulan karşılıkları toplar.
Çalışma kâğıdı ve puanlama
| Bölüm | Soru | Puan | Ne ister |
|---|---|---|---|
| A | 12 | 12 × 3 = 36 | Verilen cümlede işaretli sözcüğün anlam türünü iki seçenekten işaretle |
| B | 8 | 8 × 4 = 32 | Cümlede yanlış kullanılan terimin altını çiz, doğrusunu yaz |
| C | 8 | 8 × 4 = 32 | Kural cümlesi doğruysa D, yanlışsa Y |
Toplam 100 puandır. Kâğıt A4 dikey tasarlandı; üstte ad soyad, sınıf, numara, tarih ve puan alanları vardır. Cevap anahtarı ikinci sayfada gelir ve A bölümünde her sorunun gerekçesini de yazar. Yazdırma penceresinde PDF olarak kaydet seçeneğiyle kâğıdı dosya olarak saklayabilirsin; Yeni sorular düğmesine iki kez basarak aynı sınıfa iki farklı kâğıt dağıtabilirsin.
Öğretmenler ve veliler için öneriler
Sözcükte anlam konusu 5. sınıftan 8. sınıfa kadar her yıl, biraz daha derinleşerek tekrar eder. Beşinci sınıfta gerçek-mecaz ve eş-zıt anlam, altıncı ve yedinci sınıfta eş seslilik, çok anlamlılık ve söz grupları, sekizinci sınıfta bütün başlıklar bağlamdan anlam çıkarma sorularıyla birlikte gelir. Konu kutularını bu sıraya göre açmak, defteri sınıf düzeyine uydurmanın en kolay yoludur.
Derste Kırmızı Kalem modu akıllı tahtada iyi çalışır: cümle tahtaya yansıtılır, öğrenciler yanlış kullanılan terimi tartışır, biri gelip dokunur. Evde çalışan öğrenci için verimli sıra şudur: bir konu kutusunu bitir, aynı konuyu Kartlar sekmesinde seç, sonra test çöz. Yazım yönünden desteğe ihtiyaç duyanlar Yazım Kuralları Defteri'ni, söz sanatlarına geçmek isteyenler Söz Sanatları Defteri'ni kullanabilir.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe Dersi Öğretim Programı
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük
- Türk Dil Kurumu, Yazım Kuralları
Sıkça sorulan sorular
Yan anlam ile mecaz anlamı nasıl ayırt ederim?
Sözcüğün temel anlamıyla benzerlik hâlâ görülüyorsa yan anlamdır: masanın ayağı, insan ayağına şekliyle benzer. Benzerlik tamamen kopmuşsa mecazdır: gözü yükseklerde olan kişinin gözü gerçekten yukarıda değildir.
Eş sesli ile çok anlamlı sözcük arasındaki fark nedir?
Anlamlar arasında bağ varsa çok anlamlılık, yoksa eş sesliliktir. Burun (insan burnu, ayakkabı burnu) çok anlamlı; yüz (çehre) ile yüz (sayı) eş seslidir. Sözlükte tek madde altında numaralı anlamlar çok anlamlılığı, I ve II gibi ayrı maddeler eş sesliliği gösterir.
Kar ile kâr eş sesli midir?
Hayır. Şapkalı harf yazılışı değiştirdiği için kar ve kâr, hala ve hâlâ eş sesli sayılmaz. Eş seslilikte yazılış da okunuş da tamamen aynı olmalıdır.
Gelmemek, gelmek fiilinin zıt anlamlısı mıdır?
Değildir. -me/-ma ve -sız ekleriyle kurulan olumsuzluk zıt anlam sayılmaz. Gelmek fiilinin zıttı gitmek, güzel sözcüğünün zıttı çirkindir. Masa, kalem gibi nesne adlarının ise zıt anlamlısı yoktur.
Testteki sorular her seferinde aynı mı?
Hayır. 44 soruluk havuzdan her testte 10 soru rastgele seçilir, seçeneklerin sırası da değişir. Kırmızı Kalem 35 cümleden 10'unu, çalışma kâğıdı ise test, hata avı ve doğru/yanlış havuzlarından 28 soruyu yeniden seçer.
Defter hangi sınıflar için uygun?
İçerik 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe dersinin sözcükte anlam kazanımlarına göre düzenlendi. Beşinci sınıflar gerçek-mecaz ve eş-zıt anlam kutularıyla başlayabilir; sekizinci sınıflar için test ve çalışma kâğıdı LGS tarzı bağlam sorularını içerir.
İlerlemem neden sıfırlandı?
Öğrendim işaretleri ve en iyi test puanı kullandığın tarayıcıda tutulur. Tarayıcı verilerini temizlediğinde, gizli pencerede ya da başka bir cihazda açtığında ilerleme sıfırdan başlar.