- Defter, ortaokul Türkçe dersindeki sekiz sözcük türünü (fiil hariç yedi tür ve türü ayırt etme) 8 konu ve 17 sayfada toplar; her kuralın yanında doğru örnek, gerekiyorsa sık yapılan yanlış vardır.
- Beş çalışma modu var: Konular, Kartlar, Kırmızı Kalem, Test ve A4 Çalışma Kâğıdı. Okuduğun sayfayı "Öğrendim" diye işaretledikçe ilerleme halkası dolar.
- En çok puan kaybettiren yer aynı sözcüğün cümleye göre tür değiştirmesidir: güzel resim / güzel çizdi, bu kitap / bunu aldım, Ali ile Ayşe / kalem ile yazdı. Son konu yalnızca bu ayrımlara ayrıldı.
- Çalışma kâğıdı 28 soruluk tek A4 sayfadır, cevap anahtarı ayrı sayfada gelir; yazdırabilir ya da PDF olarak kaydedebilirsin.
Sözcük Türleri Defteri, Türkçe dersinde 5. sınıftan 8. sınıfa kadar parça parça işlenen isim, sıfat, zamir, zarf, edat, bağlaç ve ünlem konularını okul defteri görünümünde bir araya getiren bir çalışma aracıdır. Terimler Millî Eğitim Bakanlığı ders kitaplarındaki adlarla verildi: isim tamlaması, belirtme sıfatı, dönüşlülük zamiri, ilgi zamiri, yer-yön zarfı, sınırlama edatı. Her kuralın altında iki üç örnek, kırmızı vurguyla işaretlenmiş sözcük ve gerektiğinde üstü çizili bir yanlış kullanım bulunur. Fiil konusu kendi başına uzun olduğu için ayrı bir deftere alındı: Fiiller Defteri.
Defter nasıl kullanılır?
- Adım 1
Konular
Sekiz konu kutusundan birine dokun; o konunun sayfaları açılır. Her sayfanın sağ üstündeki "Öğrendim" düğmesi ilerleme halkasını doldurur.
- Adım 2
Kartlar
Kartın önünde kuralın adı, arkasında açıklama ve örnekler vardır. Karta dokununca ya da boşluk tuşuna basınca çevrilir; ok tuşlarıyla ilerlersin.
- Adım 3
Kırmızı Kalem
On cümlenin her birinde sözcük türüyle ilgili tek bir yanlış terim saklıdır: "Bu kitap güzel." cümlesinde "bu" sözcüğü işaret zamiridir, gibi. Yanlış sözcüğe ilk dokunuşta bulursan puan alırsın.
- Adım 4
Test
On soruluk "altı çizili sözcüğün türü nedir?" testi. 1 ve 2 tuşlarıyla da cevaplanır; sonunda yanlışların gerekçesiyle listelenir, en iyi puanın saklanır.
- Adım 5
A4 Çalışma Kâğıdı
28 soruluk kâğıt ve ayrı sayfada cevap anahtarı. "Yeni sorular" her seferinde farklı bir kâğıt üretir; "Yazdır / PDF" düğmesi yazdırma penceresini açar.
Konular sekmesindeki arama kutusu bütün sayfalarda arar. "Tamlama" yazdığında isim ve sıfat tamlaması sayfaları, "ile" yazdığında edat ve bağlaç ayrımı gelir. Arama; kuralın adında, açıklamasında ve örneklerinde yapılır, bu yüzden ödevde takıldığın sözcüğü yazman yeterlidir.
Defterde hangi konular var?
| Konu | Sayfa | Neyi öğretir | Örnek |
|---|---|---|---|
| İsimler | 4 | Özel ve cins isim, tekil-çoğul-topluluk, somut-soyut, hâl ekleri, isim tamlamaları | Ankara, sürü, sevgi, okulun kapısı |
| Sıfatlar | 3 | Niteleme ve belirtme sıfatları, sıfat tamlaması, adlaşmış sıfat, pekiştirme ve küçültme | kırmızı kalem, üçer elma, yaşlılar, masmavi |
| Zamirler | 2 | Kişi, dönüşlülük, işaret, belgisiz, soru zamirleri; ilgi zamiri ve iyelik ekleri | bunu, kendim, herkes, benimki |
| Zarflar | 2 | Durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru zarfları | hızlı koştu, dün, içeri, çok, nasıl |
| Edatlar | 1 | gibi, kadar, için, ile, -e göre, -den beri, sınırlama edatları | kuş gibi, senin için, ancak sen |
| Bağlaçlar | 1 | ve, ile, ama, çünkü, ki, de/da ve ikili bağlaçlar | Ali ile Ayşe, kardeşim de geldi |
| Ünlemler | 1 | Duygu ve seslenme ünlemleri, ünlem değeri kazanan sözcükler | eyvah, hey, imdat |
| Türü Ayırt Etme | 3 | Sıfat mı zarf mı, zamir mi sıfat mı, edat mı bağlaç mı, sözcük türünü bulma adımları | güzel çizdi, bazıları, kalem ile |
İsimler ve isim tamlamaları
İsim, canlı cansız bütün varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüktür. Tek bir varlığa verilen ad özel isim (Ayşe, Fırat, Türk Dil Kurumu), aynı türden varlıkların ortak adı cins isimdir (nehir, kurum). Sayılarına göre tekil, çoğul ve topluluk ismi; varlığın algılanışına göre somut ve soyut isim ayrımı yapılır. Topluluk ismi en çok karıştırılan başlıktır: "sürü" çoğul eki almadığı hâlde birden çok hayvanı karşılar, çoğul eki alınca da birden çok sürüyü anlatır.
İsim tamlamasında önce tamlayan, sonra tamlanan gelir. Tamlayan ilgi eki (-ın), tamlanan iyelik eki (-ı) almışsa belirtili (okulun kapısı); tamlayan eksizse belirtisiz (okul kapısı); üç ve daha fazla isim iç içe geçmişse zincirleme isim tamlamasıdır (okulun kapısının kolu). Tamlayan ile tamlanan arasına sıfat girebilir ve tamlayan bir zamir olabilir; "kalemim" dendiğinde düşen tamlayanı iyelik eki hatırlatır. Ekler konusunu derinleştirmek istersen Kök ve Ekler Defteri ayrı bir çalışma sunar.
Sıfatlar
Sıfat isimden önce gelir ve onu niteler ya da belirtir. Niteleme sıfatı "nasıl?" sorusuna cevap verir (kırmızı kalem); belirtme sıfatları işaret (bu kitap), sayı (üç elma, üçüncü sınıf, üçer kalem, yarım ekmek), belgisiz (bazı öğrenciler) ve soru (hangi kitap?) sıfatlarıdır. Sıfat çekim eki almaz; ek alıyorsa ya adlaşmıştır ya da zaten isimdir. "Yaşlılar bankta oturuyor" cümlesinde nitelenen isim düştüğü için "yaşlı" adlaşmış sıfat olmuştur.
Pekiştirmeli sıfatlar (masmavi, upuzun) bitişik, ikileme biçimindeki pekiştirmeler (güzel güzel evler) ayrı yazılır. Küçültme sıfatları -cik, -ce, -(ı)msı, -(ı)mtırak ekleriyle kurulur. Daha, en, pek, çok gibi derecelendirme sözcükleri sıfat değil, sıfatı niteleyen zarftır; defterdeki "Dikkat!" kutusu bu noktaya yerleştirildi.
Zamirler ve zarflar
Zamir ismin yerini tutar ve isim gibi çekim eki alır. Kişi zamirleri (ben, sen, o…), dönüşlülük zamiri (kendi), işaret zamirleri (bu, şu, o, burası…), belgisiz zamirler (herkes, bazıları, kimse) ve soru zamirleri (kim, ne, hangisi) sözcük hâlindedir. İlgi zamiri -ki (benimki) ve iyelik ekleri ise ek hâlindeki zamirlerdir. "O" sözcüğü insanı karşılıyorsa kişi zamiri, nesneyi karşılıyorsa işaret zamiri, isimden önce geliyorsa işaret sıfatıdır.
Zarf; fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı niteler ve isim çekim eki almaz. Durum zarfı "nasıl?", zaman zarfı "ne zaman?", miktar zarfı "ne kadar?", soru zarfı ise doğrudan soru sorarak fiili niteler. Yer-yön zarfları (içeri, dışarı, yukarı) yalnızca eksiz kullanıldığında zarftır; "içeriye" dendiğinde sözcük isim olur. Zaman bildiren sözcük için de aynı kural geçerlidir: "Akşam geldi" cümlesinde akşam zarf, "Akşam güzeldi" cümlesinde isimdir.
Edatlar, bağlaçlar, ünlemler
| Sözcük | Edat olduğu cümle | Bağlaç olduğu cümle |
|---|---|---|
| ile | Kalem ile yazdı. (araç) | Ali ile Ayşe geldi. (ve) |
| yalnız | Yalnız seni dinlerim. (sadece) | Gelirim yalnız geç kalırım. (ama) |
| ancak | Bunu ancak sen yaparsın. (sadece) | İstedim ancak gelemedim. (ama) |
Edat tek başına anlamı olmayan, cümlede sözcükler arasında anlam ilgisi kuran sözcüktür: gibi benzetme, kadar ölçü ve sınır, için amaç ve sebep, ile araç ve birliktelik bildirir. Edat cümleden çıkarıldığında cümle bozulur; bağlaç çıkarıldığında anlam daralsa da cümle ayakta kalır. Bu deneme "ile" sözcüğünde özellikle işe yarar: yerine "ve" konabiliyorsa bağlaçtır.
Bağlaç eş görevli sözcükleri, söz gruplarını ya da cümleleri bağlar. "De/da" bağlacı ayrı yazılır ve hiçbir zaman te/ta biçimine girmez; "ki" bağlacı ayrı yazılır ama belki, çünkü, hâlbuki, mademki, oysaki, sanki kalıplaşmıştır. Bu yazım ayrıntıları için Yazım Kuralları Defteri'ne bakabilirsin. Ünlemler sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları ya da seslenmeyi anlatır; "İmdat!" gibi başka türden sözcükler de cümlede ünlem değeri kazanabilir. Ünlemden sonra ünlem işareti ya da virgül kullanılır; ayrıntısı Noktalama İşaretleri Defteri'nde.
Türü ayırt etmenin dört adımı
Sözcüğün türü tek başına değil, cümledeki göreviyle belirlenir. Defterin son konusu bunun için dört soruluk bir yol verir. Sözcük bir varlığı ya da kavramı karşılıyorsa isim, ismin yerini tutuyorsa zamirdir. Hemen ardından gelen ismi niteliyorsa sıfat; fiili, sıfatı ya da zarfı niteliyorsa zarftır. Eş görevli ögeleri bağlıyorsa bağlaç, tek başına anlamı olmayıp ilgi kuruyorsa edattır. Duygu ya da seslenme bildiriyorsa ünlem, iş ve oluş bildiriyorsa fiildir. "Doğru" sözcüğü bu adımlarla üç ayrı cümlede üç ayrı tür çıkar: doğru söyledi (zarf), doğru cevap (sıfat), doğruyu söyle (adlaşmış sıfat).
Çalışma kâğıdı ve puanlama
| Bölüm | Soru | Puan | Ne ister |
|---|---|---|---|
| A | 12 | 12 × 3 = 36 | Altı çizili sözcüğün türünü iki seçenekten işaretle |
| B | 8 | 8 × 4 = 32 | Cümledeki yanlış terimin altını çiz, doğrusunu yaz |
| C | 8 | 8 × 4 = 32 | Kural cümlesi doğruysa D, yanlışsa Y |
Toplam 100 puandır. Kâğıt A4 dikey tasarlandı; üstte ad soyad, sınıf, numara, tarih ve puan alanları vardır. Cevap anahtarı ikinci sayfada gelir ve A bölümünde her sorunun gerekçesini de yazar. Aynı sınıfa iki farklı kâğıt dağıtmak için "Yeni sorular" düğmesine iki kez basman yeterlidir; her kâğıt 46 soruluk test havuzundan, 34 cümlelik hata avı havuzundan ve 28 doğru/yanlış ifadesinden yeniden seçilir.
Öğretmenler ve veliler için öneriler
Sözcük türleri konusu dört yıla yayıldığı için tekrar ihtiyacı yüksektir. 6. sınıfta sıfat ve zamir, 7. sınıfta zarf, edat, bağlaç ve ünlem işlenirken önceki yılın konusunu aynı defterde bir kez daha okumak ayrımları kalıcılaştırır. Dersin başında "Türü Ayırt Etme" sayfalarından birini tahtaya yansıtıp Kırmızı Kalem modunu sınıfça oynamak sık kullanılan bir akıştır; öğrenci yanlış terimi tahtada bulur, doğrusu kırmızı el yazısıyla üstünde belirir. Evde çalışan öğrenci için en verimli sıra şudur: bir konu kutusunu bitir, aynı konuyu kart modunda seç, sonra test çöz. Testin sonundaki "Tekrar et" listesi yanlış cevaplanan soruların kuralını hatırlatır.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe Dersi Öğretim Programı
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük
- Türk Dil Kurumu, Yazım Kuralları
Sıkça sorulan sorular
Sıfat ile zarfı nasıl ayırt ederim?
Sözcüğün hemen ardından gelene bak. İsim geliyorsa sıfattır (güzel resim), fiil ya da başka bir sıfat geliyorsa zarftır (güzel çizdi, çok güzel). İkisi de çekim eki almaz; ek almış bir sözcük adlaşmıştır ya da isimdir.
"İle" sözcüğü edat mı bağlaç mı?
Yerine "ve" koyarak dene. "Ali ile Ayşe geldi" cümlesinde "Ali ve Ayşe" olabiliyor, bağlaçtır. "Kalem ile yazdı" cümlesinde "kalem ve yazdı" olmuyor, araç bildiriyor, edattır.
Zamir ile sıfatı ayıran kural nedir?
Sıfat olan bu, şu, o, bazı, kaç, hangi sözcüklerinden sonra isim gelir ve sözcük ek almaz. Zamir olduğunda ismin yerini tutar ve ek alabilir: "Bu kitap güzel" (sıfat), "Bunu beğendim" (zamir).
Defter hangi sınıflar için uygun?
İsim ve sıfat 5 ve 6. sınıfta, zamir 6. sınıfta, zarf, edat, bağlaç ve ünlem 7. sınıfta işlenir; 8. sınıf ve LGS hazırlığında hepsi birlikte sorulur. Konu kutuları sınıf sırasına yakın dizildiği için her sınıf kendi konusundan başlayabilir.
Fiiller neden bu defterde yok?
Fiil de bir sözcük türüdür ama kipler, ek fiil, fiilimsiler, yapı ve çatı başlıklarıyla tek başına defter dolduracak kadar uzundur. Bu yüzden ayrı bir defter hazırlandı; sözcük türlerinin son sayfasında yalnızca fiili tanıma adımı verilir.
Testteki sorular her seferinde aynı mı?
Hayır. 46 soruluk havuzdan her testte 10 soru rastgele seçilir, seçeneklerin sırası da değişir. Kırmızı Kalem 34 cümleden 10'unu, çalışma kâğıdı ise test, hata avı ve doğru/yanlış havuzlarından 28 soruyu yeniden seçer.
İlerlemem neden sıfırlandı?
"Öğrendim" işaretleri ve en iyi test puanı kullandığın tarayıcıda tutulur. Tarayıcı verilerini temizlediğinde, gizli pencerede ya da başka bir cihazda açtığında ilerleme sıfırdan başlar.