- Defter, ortaokul Türkçe dersinin paragraf konusunu sekiz başlık ve 17 sayfada toplar: konu ve ana düşünce, yardımcı düşünceler, başlık bulma, paragrafın yapısı, akışı bozan cümle ve tamamlama, anlatım biçimleri, düşünceyi geliştirme yolları, soru kökleri.
- Her kuralın altında iki üç cümlelik küçük bir parça ya da örnek cümle ve kuralın o parçada nasıl işlediğini gösteren not bulunur; sınav tuzakları (doğru ama metinde yok, abartılmış yargı, ters çevrilmiş neden) ayrı sayfada toplanır.
- Beş çalışma modu var: Konular, Kartlar, Kırmızı Kalem, Test ve A4 Çalışma Kâğıdı. Kırmızı Kalem cümlelerinde yanlış kullanılan terimi bulursun: betimleme yerine öyküleme, tanımlama yerine örnekleme denmiş olabilir.
- Çalışma kâğıdı 28 soruluk tek A4 sayfadır, cevap anahtarı ayrı sayfada gelir; yazdırabilir ya da PDF olarak kaydedebilirsin.
Paragraf Defteri, Türkçe sınavlarının yarıya yakınını oluşturan paragraf sorularını çözmek için gereken kavramları okul defteri görünümünde tek sayfada toplayan bir çalışma aracıdır. Paragraf bir bilgi konusu değil, okuma becerisidir; bu yüzden defter her kavramı kısa bir parça üzerinde gösterir ve sorunun nasıl sorulduğunu, hangi seçeneğin neden elendiğini açıklar. Önce konuyu okur, sonra kartlarla tekrar eder, kırmızı kalemle cümledeki yanlış terimi bulur ve testle kendini sınarsın. Öğretmenler aynı içerikten dakikalar içinde yazdırılabilir bir çalışma kâğıdı hazırlayabilir.
Defter nasıl kullanılır?
- Adım 1
Konular
Sekiz konu kutusundan birine dokun; o konunun sayfaları açılır. Her sayfanın sağ üstündeki Öğrendim düğmesi ilerleme halkasını doldurur.
- Adım 2
Kartlar
Kartın önünde kuralın adı, arkasında açıklama ve örnek parça vardır. Karta dokununca ya da boşluk tuşuna basınca çevrilir; ok tuşlarıyla ilerlersin.
- Adım 3
Kırmızı Kalem
On cümlenin her birinde yanlış kullanılmış tek bir terim saklıdır. Yanlış sözcüğe ilk dokunuşta bulursan puan alırsın; Göster düğmesi cevabı verir ama puan vermez.
- Adım 4
Test
On soruluk test. İki üç cümlelik bir parça ya da kısa bir cümle verilir; konusu, ana düşüncesi, anlatım biçimi ya da akışı bozan cümlesi sorulur. 1 ve 2 tuşlarıyla da cevaplanır.
- Adım 5
A4 Çalışma Kâğıdı
28 soruluk kâğıt ve ayrı sayfada cevap anahtarı. Yeni sorular düğmesi her seferinde farklı bir kâğıt üretir; Yazdır / PDF düğmesi yazdırma penceresini açar.
Konular sekmesindeki arama kutusu bütün sayfalarda arar. Betimleme yazdığında anlatım biçimleri sayfası, çıkarılamaz yazdığında soru kökleri ve değinilmeyen düşünce sayfaları gelir. Arama kuralın adında, açıklamasında ve örneklerinde çalışır.
Defterde hangi konular var?
| Konu | Sayfa | Neyi öğretir | Örnek |
|---|---|---|---|
| Konu ve Ana Düşünce | 3 | Konu ile ana düşüncenin farkı, ana düşüncenin yeri, anahtar sözler | Konu: dostluk · Ana düşünce: Gerçek dost zor günde belli olur |
| Yardımcı Düşünceler | 2 | Değinilen yargılar, değinilmemiştir sorusundaki üç tuzak | bazı → hepsi tuzağı |
| Başlık Bulma | 1 | Konudan türetme, dar-geniş dengesi, başlık yazımı | Papatya / Çiçekler / Papatyanın Rengi |
| Paragrafın Yapısı | 2 | Giriş, gelişme ve sonuç cümlelerinin özellikleri | Kısacası, demek ki |
| Akış ve Tamamlama | 3 | Akışı bozan cümle, boşluk doldurma, paragrafı bölme, sıralama | işaret sözleri: bu, o, böylece |
| Anlatım Biçimleri | 2 | Öyküleme, betimleme, açıklama, tartışma | Kapıyı açtı, içeri girdi |
| Düşünceyi Geliştirme Yolları | 2 | Tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal veri, benzetme | örneğin, -dır, yüzde altmış |
| Soru Kökleri | 2 | Olumlu ve olumsuz kökler, asıl anlatılmak istenen, çözüm adımları | çıkarılamaz, değinilmemiştir |
Konu, ana düşünce ve yardımcı düşünce
Konu, paragrafta üzerinde durulan şeydir ve ne anlatılıyor sorusuna cevap verir; tek sözcük ya da söz grubu biçimindedir, yargı bildirmez. Ana düşünce yazarın vermek istediği mesajdır, yazar ne demek istiyor sorusuna cevap verir ve tam bir cümledir. Dostluk konu, gerçek dost zor günde belli olur ana düşüncedir. Ana düşünce bütün cümleleri kapsamalıdır; tek bir cümlenin ayrıntısı ana düşünce olmaz. Çoğunlukla ilk ya da son cümlede açıkça söylenir; kısacası, demek ki, o hâlde gibi sözlerden sonra gelir. Bazen hiç yazılmaz ve bütün cümlelerden çıkarılır.
Yardımcı düşünceler ana düşünceyi destekleyen yan yargılardır ve bir paragrafta birden çok bulunur. Değinilmemiştir ve çıkarılamaz sorularında öteki seçenekler metne uyar, yalnız biri uymaz. Üç tuzağa dikkat: genel kültür bakımından doğru olan ama metinde geçmeyen yargı çıkarılamaz; metin bazı derken hepsi ya da her zaman diyen seçenek elenir; metindeki neden-sonuç ilişkisi ters çevrilmişse o seçenek yanlıştır.
Başlık ve paragrafın yapısı
Başlık konuyu en kısa ve en kapsayıcı biçimde karşılayan sözdür; ana düşünceden değil konudan türetilir ve yargı bildirmez. Ne çok dar ne çok geniş olmalı: papatyayı anlatan parça için Papatya uygun, Çiçekler çok geniş, Papatyanın Rengi çok dardır. Başlıkta her sözcük büyük harfle başlar, bağlaçlar küçük yazılır, sona nokta konmaz; bu yazım ayrıntıları Yazım Kuralları Defteri'nde geniş olarak işlenir.
Giriş cümlesi konuyu tanıtır ve kendinden önce bir cümle gerektirmez; bu, o, bunun için, ama gibi bağlayıcılarla başlamaz. Gelişme bölümü konunun açıldığı, örneklendiği yerdir; yardımcı düşünceler buradadır. Sonuç cümlesi mesajı toplar, kendinden sonra cümle gerektirmez ve çoğu zaman ana düşünceyi taşır. Paragrafın başına ya da sonuna getirilecek cümle sorularında bu özellikler aranır.
Akışı bozan cümle, tamamlama, bölme
Akışı bozan cümle, konuyla ilgisi olmayan ya da düşünce çizgisinden sapan cümledir. Her cümleye konuyla ilgisi ne diye sor; dört cümle sporun yararını anlatırken biri zararına geçiyorsa bozan odur. Tuzak, konuyla uzaktan ilgili cümledir: okumanın düşünceyi geliştirmesini anlatan parçada kitap fiyatlarının artması okumayla ilgilidir ama çizgiden sapar.
Boş bırakılan cümle hem öncekinin devamı hem sonrakinin hazırlığı olmalı; kişi, zaman ve bakış açısı uyumu aranır. Olumlu anlatılan konu olumsuz cümleyle bitmez. Paragraf, konunun ya da bakış açısının değiştiği yerden ikiye bölünür; karışık cümleler sıralanırken önce bağlayıcı içermeyen giriş cümlesi bulunur, işaret sözü taşıyan cümleler ona bağlanır. Cümle düzeyindeki tamamlama kuralları için Cümlede Anlam Defteri hazırlandı.
Anlatım biçimleri
Öyküleme bir olayı zaman içinde, kişi ve yer belirterek anlatır; hareket fiilleri sıktır ve ne oldu sorusuna cevap verir. Betimleme varlıkların görünüşünü sözcüklerle resmeder; sıfatlar sıktır, zaman durur ve nasıl sorusuna cevap verir. Kapıyı açtı, içeri girdi öyküleme; kapı yeşil boyalı, tokmağı paslıydı betimlemedir. Açıklama bilgi vermek amacıyla yapılır, yazar tarafsızdır ve tanım, sayısal veri, örnek kullanır. Tartışmada yazar bir görüşü savunur, karşı görüşe değinip çürütür; oysa, aslında, bence gibi sözler ve soru cümleleri ipucudur. Öyküleyici metinde betimleme bölümleri bulunabilir; soru ağır basan anlatım biçimini sorar. Metin türleriyle ilişkisi için Metin Türleri Defteri'ne bakılabilir.
Düşünceyi geliştirme yolları
Tanımlama kavramın ne olduğunu söyler, nedir sorusuna cevap verir ve çoğunlukla -dır ile biter. Örnekleme soyut düşünceyi somut örnekle destekler; örneğin, mesela, söz gelimi ipucudur. Karşılaştırma iki kavramı benzer ve farklı yönleriyle ele alır; daha, en, ise, -e göre sıktır. Tanık göstermede alanında tanınmış birinin sözü tırnak içinde aktarılır; yalnız adının anılması yeterli değildir. Sayısal verilerden yararlanmada düşünce sayı, oran ve istatistikle desteklenir. Benzetme anlatılan şeyi daha bilinen bir şeye benzetir: kitap bir gemi gibidir. Soru çoğunlukla hangisine başvurulmamıştır biçiminde gelir; her yolun ipucunu parçada ara. Benzetmenin sanat yönü Söz Sanatları Defteri'nde işlenir.
Soru kökleri ve çözüm adımları
Olumsuz köklerde (değinilmemiştir, çıkarılamaz, söylenemez) öteki seçenekler metne uyar, yalnız biri uymaz; olumlu köklerde (değinilmiştir, çıkarılabilir) yalnız bir seçenek uyar. Asıl anlatılmak istenen, yazarın vurguladığı ve en kapsamlı yargı hep ana düşünceyi sorar. Yazarın eleştirdiği ya da yakındığı durum sorulduğunda oysa, ne yazık ki, maalesef gibi sözlerin yanı okunur.
Çözüm sırası şudur: önce soru kökünü oku, sonra parçayı bir kez dikkatle okuyup bağlaçların altını çiz, her seçeneği metinle tek tek karşılaştır, kesin yanlışları ele ve kalan ikiden metne en yakın olanı seç. Kendi bilgin değil metin esastır; yazara katılıp katılmaman önemli değildir. Daha uzun metinlerle okuma alıştırması için Okuduğunu Anlama Defteri kullanılabilir.
Çalışma kâğıdı ve puanlama
| Bölüm | Soru | Puan | Ne ister |
|---|---|---|---|
| A | 12 | 12 × 3 = 36 | Verilen parçaya göre iki seçenekten doğru olanı işaretle |
| B | 8 | 8 × 4 = 32 | Cümlede yanlış kullanılan terimin altını çiz, doğrusunu yaz |
| C | 8 | 8 × 4 = 32 | Kural cümlesi doğruysa D, yanlışsa Y |
Toplam 100 puandır. Kâğıt A4 dikey tasarlandı; üstte ad soyad, sınıf, numara, tarih ve puan alanları vardır. Cevap anahtarı ikinci sayfada gelir ve A bölümünde her sorunun gerekçesini de yazar. Yazdırma penceresinde PDF olarak kaydet seçeneğiyle kâğıdı dosya olarak saklayabilirsin.
Öğretmenler ve veliler için öneriler
Paragraf kazanımları 5. sınıfta konu, ana düşünce ve başlık ile başlar; 6 ve 7. sınıfta anlatım biçimleri, düşünceyi geliştirme yolları ve akışı bozan cümle eklenir; 8. sınıfta bütün başlıklar LGS tarzı uzun parçalarla sorulur. Defterdeki parçalar kısa tutuldu, çünkü amaç kavramı öğretmektir; kavram oturduktan sonra ders kitabındaki uzun parçalara geçilir. Derste Kırmızı Kalem modu kavram tartışması için uygundur: cümle tahtaya yansıtılır, öğrenciler terimin neden yanlış olduğunu açıklar. Evde çalışan öğrenci için verimli sıra şudur: Soru Kökleri kutusunu en başta oku, sonra öteki kutuları sırayla bitir, her kutudan sonra aynı konuyu Kartlar sekmesinde tekrar et ve test çöz.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe Dersi Öğretim Programı
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük
- Türk Dil Kurumu, Yazım Kuralları
Sıkça sorulan sorular
Konu ile ana düşünce arasındaki fark nedir?
Konu paragrafta üzerinde durulan şeydir, tek sözcük ya da söz grubudur ve yargı bildirmez: dostluk. Ana düşünce yazarın vermek istediği mesajdır ve tam bir cümledir: gerçek dost zor günde belli olur. Başlık konudan, ana düşünce ise bütün cümlelerden çıkarılır.
Çıkarılamaz sorularında neye dikkat etmeliyim?
Öteki seçenekler metne uyar, yalnız biri uymaz; uymayanı ararsın. Üç tuzak var: doğru bir bilgi olduğu hâlde metinde geçmeyen yargı, metin bazı derken hepsi ya da her zaman diyen abartılmış yargı ve metindeki neden-sonuç ilişkisini tersine çeviren seçenek.
Öyküleme ile betimlemeyi nasıl ayırırım?
Öykülemede hareket ve zaman akışı vardır, fiiller ağır basar, parça ne oldu sorusuna cevap verir. Betimlemede zaman durur, görüntü anlatılır, sıfatlar ağır basar ve parça nasıl sorusuna cevap verir. Bir metinde ikisi birlikte bulunabilir; soru ağır basanı sorar.
Tanık göstermede kişinin adını anmak yeterli mi?
Yeterli değildir. Tanık göstermede alanında tanınmış kişinin sözü tırnak içinde aktarılır. Yalnız adının geçmesi, sözü verilmeden görüşünün anılması tanık gösterme sayılmaz.
Akışı bozan cümle konuyla hiç mi ilgili olmaz?
Uzaktan ilgili olabilir; önemli olan düşünce çizgisinden sapmasıdır. Okumanın düşünceyi geliştirmesini anlatan parçada kitap fiyatlarının artmasından söz eden cümle okumayla ilgilidir ama paragrafın düşünce çizgisinin dışındadır, akışı bozar.
Testteki sorular her seferinde aynı mı?
Hayır. 44 soruluk havuzdan her testte 10 soru rastgele seçilir, seçeneklerin sırası da değişir. Kırmızı Kalem 35 cümleden 10'unu, çalışma kâğıdı ise test, hata avı ve doğru/yanlış havuzlarından 28 soruyu yeniden seçer.
Defter hangi sınıflar için uygun?
İçerik 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe dersinin okuma kazanımlarına göre düzenlendi. Beşinci sınıflar konu, ana düşünce ve başlık kutularıyla başlayabilir; sekizinci sınıflar için soru kökleri sayfası ve test, LGS'de sorulan kalıpları içerir.