- Defter, ortaokul Türkçe dersinin cümlede anlam konusunu dokuz başlık ve 19 sayfada toplar: öznel-nesnel yargı, neden-amaç-koşul ilişkileri, karşılaştırma ve benzetme, örtülü anlam, cümlede duygu, olasılık-kesinlik-varsayım gibi anlam özellikleri, yakın ve çelişen cümleler, cümle tamamlama, atasözü ve özdeyiş yorumlama.
- Her kuralın altında iki üç kısa cümle ve cümlenin taşıdığı anlam küçük notla verilir; sık karıştırılan çiftler (neden mi amaç mı, sitem mi yakınma mı) yan yana gösterilir.
- Beş çalışma modu var: Konular, Kartlar, Kırmızı Kalem, Test ve A4 Çalışma Kâğıdı. Kırmızı Kalem cümlelerinde yanlış kullanılan terimi bulursun: öznel yerine nesnel, benzetme yerine karşılaştırma denmiş olabilir.
- Çalışma kâğıdı 28 soruluk tek A4 sayfadır, cevap anahtarı ayrı sayfada gelir; yazdırabilir ya da PDF olarak kaydedebilirsin.
Cümlede Anlam Defteri, Türkçe sınavlarında paragraf sorularından sonra en çok yer tutan konuyu okul defteri görünümünde tek sayfada toplayan bir çalışma aracıdır. Cümlede anlam bir bilgi konusu değil, okuduğunu doğru yorumlama becerisidir; bu yüzden her kural tek başına değil, iki üç örnek cümle ve cümlenin altındaki açıklama notuyla birlikte verilir. Önce konuyu okur, sonra kartlarla tekrar eder, kırmızı kalemle cümledeki yanlış terimi bulur ve testle kendini sınarsın. Öğretmenler aynı içerikten dakikalar içinde yazdırılabilir bir çalışma kâğıdı hazırlayabilir.
Defter nasıl kullanılır?
- Adım 1
Konular
Dokuz konu kutusundan birine dokun; o konunun sayfaları açılır. Her sayfanın sağ üstündeki Öğrendim düğmesi ilerleme halkasını doldurur.
- Adım 2
Kartlar
Kartın önünde kuralın adı, arkasında açıklama ve örnek cümleler vardır. Karta dokununca ya da boşluk tuşuna basınca çevrilir; ok tuşlarıyla ilerlersin.
- Adım 3
Kırmızı Kalem
On cümlenin her birinde yanlış kullanılmış tek bir terim ya da sözcük saklıdır. Yanlış sözcüğe ilk dokunuşta bulursan puan alırsın; Göster düğmesi cevabı verir ama puan vermez.
- Adım 4
Test
On soruluk test. Kısa bir cümle verilir; taşıdığı anlam ilişkisi, duygu ya da yargı türü sorulur. 1 ve 2 tuşlarıyla da cevaplanır; sonunda yanlışlar gerekçesiyle listelenir.
- Adım 5
A4 Çalışma Kâğıdı
28 soruluk kâğıt ve ayrı sayfada cevap anahtarı. Yeni sorular düğmesi her seferinde farklı bir kâğıt üretir; Yazdır / PDF düğmesi yazdırma penceresini açar.
Konular sekmesindeki arama kutusu bütün sayfalarda arar. Keşke yazdığında pişmanlık sayfası, çünkü yazdığında neden-sonuç ve cümle tamamlama sayfaları gelir. Arama kuralın adında, açıklamasında ve örnek cümlelerde çalışır.
Defterde hangi konular var?
| Konu | Sayfa | Neyi öğretir | Örnek |
|---|---|---|---|
| Öznel ve Nesnel Yargı | 3 | Kişisel görüş ile kanıtlanabilir bilginin ayrımı, sayı ve beğeni tuzakları | Film iki saat sürdü / Film çok uzundu |
| Neden · Amaç · Koşul | 3 | Üç ilişkinin bağlayıcıları ve birbirinden farkı | hasta olduğu için, kazanmak için, kalkarsan |
| Karşılaştırma ve Benzetme | 2 | Kıyaslama sözleri, benzetme ve kişileştirme farkı | daha uzun, pamuk gibi, rüzgâr ağlıyordu |
| Örtülü Anlam | 1 | Söylenmeden sezdirilen anlam ve bunu kuran sözcükler | bile, bu kez, hâlâ, yine |
| Cümlede Duygu | 2 | Sitem, pişmanlık, hayıflanma, yakınma, özlem, şaşırma, endişe | keşke, nerede o günler, sen de mi |
| Anlam Özellikleri | 2 | Olasılık, tahmin, kesinlik, varsayım, öneri, uyarı, ön yargı, kanıksama | belki, diyelim ki, sakın |
| Yakın, Eş ve Çelişen Cümleler | 2 | Aynı yöne bakan ve karşıt yargılar | herkes / kimse |
| Cümle Tamamlama | 2 | Bağlaç uyumu, düşünce akışı, sıralama | ama, çünkü, bu yüzden |
| Atasözü ve Özdeyiş | 2 | Mecazlı atasözünü yorumlama, özdeyişten farkı | Ağaç yaşken eğilir |
Öznel ve nesnel yargı
Nesnel yargının doğruluğu herkesçe kanıtlanabilir: su yüz derecede kaynar, film iki saat sürdü. Öznel yargı kişiden kişiye değişir: film çok güzeldi, kış en keyifli mevsimdir. Sınavdaki tuzak sayılardır; sayı içeren bir cümlede beğeni sözü varsa cümle yine özneldir. İki saatlik film çok uzundu cümlesinde süre nesnel, çok uzundu yorumu özneldir ve bütün özneldir. Öznellik için bence sözcüğü şart değildir; yargının içeriği belirler. Kendine soracağın tek soru şudur: bunu herkes aynı biçimde doğrulayabilir mi?
Neden, amaç ve koşul
Üç ilişki de bir sonuca götürür ama farklı yoldan. Neden-sonuçta neden gerçekleşmiştir ve cümle niçin sorusuna cevap verir: hasta olduğu için gelmedi. Amaç-sonuçta amaç henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir ve cümleye hangi amaçla sorusu sorulabilir: kitap almak için çarşıya çıktı. Koşul-sonuçta eylem başka bir duruma bağlıdır: erken kalkarsan yetişirsin. İçin sözcüğü hem neden hem amaç bildirebildiği için soruyu cümleye sormak gerekir. -ince ve -dikçe ekleri bazen yalnız zaman bildirir; zil çalınca dışarı çıktık cümlesinde koşul yok, zaman vardır.
Karşılaştırma, benzetme, örtülü anlam
Karşılaştırmada iki varlık gerçekten kıyaslanır: Ali, Veli'den daha uzun. Benzetmede bir varlık, özelliği daha güçlü olan başka bir varlıkla anlatılır: pamuk gibi yumuşak. İnsan dışı bir varlığa insan özelliği verilirse kişileştirme olur; rüzgâr ağlıyordu cümlesinde benzetme değil kişileştirme vardır. Gibi sözcüğü her zaman benzetme kurmaz; dediğim gibi geldi cümlesinde yalnız uygunluk bildirir. Söz sanatlarının tamamı için Söz Sanatları Defteri ayrıca hazırlandı.
Örtülü anlam, cümlede açıkça söylenmeyen ama kesin olarak sezdirilen anlamdır. Bu kez kazandı cümlesinden önceki denemelerin başarısız olduğu, küçük kardeşi bile yüzüyor cümlesinden büyüklerin zaten yüzdüğü çıkar. Bile, de, bu kez, artık, yine ve hâlâ bu anlamı kuran sözcüklerdir. Örtülü anlam tahmin değildir: hâlâ uyuyor cümlesinden uyanması bekleniyordu çıkar, hasta olduğu çıkmaz.
Cümlede duygu ve anlam özellikleri
Duygu sorularında en çok karıştırılan üçlü sitem, yakınma ve pişmanlıktır. Sitem bir kişiye yönelir: bir kez olsun aramadın. Yakınma bir durumdan şikâyettir: bu çocuk hiç söz dinlemiyor. Pişmanlık kendi yaptığımızla ilgilidir ve çoğunlukla keşke ile kurulur. Hayıflanma, kaçırılan fırsata üzülmedir ve kendi hatamız olmayabilir. Özlem geçmişe duyulan hasreti, şaşırma beklenmedik durumu, endişe olacaklardan duyulan korkuyu anlatır.
Anlam özellikleri grubunda olasılık (belki), tahmin (ışıklar yanıyor, evdedir), kesinlik (mutlaka), varsayım (diyelim ki), öneri (-meli), uyarı (sakın), ön yargı (tanımadan hüküm verme) ve kanıksama (alışıp yadırgamama) işlenir. Tahmin ile olasılığın farkı dayanaktır; tahminde bir ipucu vardır, olasılıkta yalnız ihtimal.
Yakın, eş ve çelişen cümleler, cümle tamamlama
Eş anlamlı cümleler aynı yargıyı farklı sözcüklerle verir; anlamca yakın cümleler aynı yöne bakar ama birebir aynı değildir. Yöntem basittir: her cümlenin ana yargısını iki üç sözcüğe indir, sonra karşılaştır. Çelişen cümlelerde biri doğruysa öteki doğru olamaz; her zaman ile bazen, herkes ile kimse gibi karşıt genellemeler çelişkinin ipucudur. Aynı konunun farklı yönlerini söyleyen iki cümle çelişmez.
Cümle tamamlamada önce bağlacı kontrol et: ama ve fakat karşıtlık, çünkü neden, bu yüzden sonuç bildirir. Boş bırakılan cümle hem öncekinin devamı hem sonrakinin hazırlığı olmalı; kişi ve zaman uyumu da aranır. Karışık sözcüklerden kurallı cümle kurarken yüklemi sona koy. Bu becerilerin paragraf düzeyindeki devamı Paragraf Defteri'nde işlenir; sözcük düzeyi için Sözcükte Anlam Defteri vardır.
Atasözü ve özdeyiş
Atasözleri söyleyeni belli olmayan, öğüt veren kalıplaşmış cümlelerdir ve çoğu mecazlıdır; damlaya damlaya göl olur sözü göllerden değil küçük birikimlerin büyümesinden söz eder. Soru, atasözünün verdiği dersi ya da yakın anlamlı atasözünü sorar. Özdeyişin atasözünden tek farkı söyleyeninin bilinmesidir. Deyimlerle birlikte geniş liste için Deyimler ve Atasözleri Defteri kullanılabilir.
Çalışma kâğıdı ve puanlama
| Bölüm | Soru | Puan | Ne ister |
|---|---|---|---|
| A | 12 | 12 × 3 = 36 | Verilen cümlenin taşıdığı anlamı iki seçenekten işaretle |
| B | 8 | 8 × 4 = 32 | Cümlede yanlış kullanılan terimin altını çiz, doğrusunu yaz |
| C | 8 | 8 × 4 = 32 | Kural cümlesi doğruysa D, yanlışsa Y |
Toplam 100 puandır. Kâğıt A4 dikey tasarlandı; üstte ad soyad, sınıf, numara, tarih ve puan alanları vardır. Cevap anahtarı ikinci sayfada gelir ve A bölümünde her sorunun gerekçesini de yazar. Yazdırma penceresinde PDF olarak kaydet seçeneğiyle kâğıdı dosya olarak saklayabilirsin.
Öğretmenler ve veliler için öneriler
Cümlede anlam 5. sınıfta öznel-nesnel yargı ve neden-sonuç ile başlar, 6 ve 7. sınıfta duygu ve anlam özellikleri eklenir, 8. sınıfta bütün başlıklar örtülü anlam ve çelişen cümle sorularıyla birlikte gelir. Konu kutularını bu sıraya göre açmak defteri sınıf düzeyine uydurur. Derste Kırmızı Kalem modu tartışma başlatmak için uygundur: cümle tahtaya yansıtılır, öğrenciler terimin neden yanlış olduğunu açıklar. Evde çalışan öğrenci için verimli sıra şudur: bir konu kutusunu bitir, aynı konuyu Kartlar sekmesinde seç, sonra test çöz; testin sonundaki Tekrar et listesi yanlış cevaplanan sorunun kuralını hatırlatır.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe Dersi Öğretim Programı
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük ve Atasözleri Sözlüğü
- Türk Dil Kurumu, Yazım Kuralları
Sıkça sorulan sorular
Sayı içeren her cümle nesnel midir?
Hayır. Sayı kanıtlanabilir bir bilgi verir ama cümlede beğeni ya da değer sözü varsa cümle özneldir. Film iki saat sürdü nesnel, iki saatlik film çok uzundu özneldir.
Neden-sonuç ile amaç-sonuç nasıl ayrılır?
Neden gerçekleşmiş bir durumdur, cümle niçin sorusuna cevap verir: hasta olduğu için gelmedi. Amaç henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir, cümleye hangi amaçla sorusu sorulabilir: kazanmak için çalıştı. İçin sözcüğü ikisinde de bulunabildiği için soruyu cümleye sormak gerekir.
Sitem, yakınma ve pişmanlık arasındaki fark nedir?
Sitem bir kişiye yöneltilen kırgınlıktır: bir kez olsun aramadın. Yakınma bir durumdan şikâyettir: burası yine kalabalık. Pişmanlık kendi yaptığımız ya da yapmadığımız şeye duyduğumuz üzüntüdür ve çoğunlukla keşke ile kurulur.
Örtülü anlam ile tahmin aynı şey mi?
Değil. Örtülü anlam cümleden kesin olarak çıkan, söylenmemiş anlamdır; hâlâ uyuyor cümlesinden uyanmasının beklendiği çıkar. Hasta olduğu için uyuduğunu söylemek ise tahmindir, cümleden çıkarılamaz.
Atasözü ile özdeyiş arasındaki fark nedir?
Atasözü anonimdir, söyleyeni bilinmez ve halkın ortak deneyimini taşır. Özdeyişin söyleyeni bellidir. İkisi de kısa, özlü ve öğüt verici olabilir; ayrım yalnız söyleyenin bilinip bilinmemesidir.
Testteki sorular her seferinde aynı mı?
Hayır. 46 soruluk havuzdan her testte 10 soru rastgele seçilir, seçeneklerin sırası da değişir. Kırmızı Kalem 35 cümleden 10'unu, çalışma kâğıdı ise test, hata avı ve doğru/yanlış havuzlarından 28 soruyu yeniden seçer.
Defter hangi sınıflar için uygun?
İçerik 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe dersinin cümlede anlam kazanımlarına göre düzenlendi. Beşinci sınıflar öznel-nesnel ve neden-sonuç kutularıyla başlayabilir; sekizinci sınıflar için test ve çalışma kâğıdı LGS tarzı örtülü anlam ve çelişen cümle sorularını içerir.