- Defter, ortaokul Türkçe dersinin fiil konularını 9 konu ve 19 sayfada toplar: kipler, kişi ekleri, olumsuzluk ve soru, anlam kayması, ek fiil, fiilimsiler, fiilde yapı ve çatı.
- Beş çalışma modu var: Konular, Kartlar, Kırmızı Kalem, Test ve A4 Çalışma Kâğıdı. Okuduğun sayfayı "Öğrendim" diye işaretledikçe ilerleme halkası dolar.
- En çok hata üç yerde çıkar: kip eki ile anlatılan zamanın farklı olduğu anlam kayması, -mış ve -ecek eklerinin kip mi sıfat-fiil mi olduğu, bir de soru ekinin ayrı yazılması. Kırmızı Kalem cümleleri bu tuzaklardan seçildi.
- Çalışma kâğıdı 28 soruluk tek A4 sayfadır, cevap anahtarı ayrı sayfada gelir; yazdırabilir ya da PDF olarak kaydedebilirsin.
Fiiller Defteri, 5. sınıftaki fiil tanımından 8. sınıftaki çatı konusuna kadar fiille ilgili bütün kazanımları okul defteri görünümünde tek sayfada toplayan bir çalışma aracıdır. Terimler Millî Eğitim Bakanlığı ders kitaplarındaki adlarıyla verildi: bilinen ve duyulan geçmiş zaman, gereklilik kipi, ek fiil, isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil, kurallı birleşik fiil, edilgen çatı. Her kuralın altında iki üç örnek vardır; ekler kırmızı vurguyla işaretlenir, sık yapılan yanlış üstü çizili gösterilir. Fiil dışındaki sözcük türleri için Sözcük Türleri Defteri ayrı bir çalışma sunar.
Defter nasıl kullanılır?
- Adım 1
Konular
Dokuz konu kutusundan birine dokun; o konunun sayfaları açılır. Her sayfanın sağ üstündeki "Öğrendim" düğmesi ilerleme halkasını doldurur.
- Adım 2
Kartlar
Kartın önünde kuralın adı, arkasında açıklama ve örnekler vardır. Karta dokununca ya da boşluk tuşuna basınca çevrilir; ok tuşlarıyla ilerlersin.
- Adım 3
Kırmızı Kalem
On cümlenin her birinde fiille ilgili tek bir yanlış saklıdır: ya yanlış bir yazım (geliyormusun) ya da yanlış bir terim (koşarak bir isim-fiildir). Yanlış sözcüğe ilk dokunuşta bulursan puan alırsın.
- Adım 4
Test
On soruluk "altı çizili fiil hakkında hangisi doğru?" testi. 1 ve 2 tuşlarıyla da cevaplanır; sonunda yanlışların gerekçesiyle listelenir, en iyi puanın saklanır.
- Adım 5
A4 Çalışma Kâğıdı
28 soruluk kâğıt ve ayrı sayfada cevap anahtarı. "Yeni sorular" her seferinde farklı bir kâğıt üretir; "Yazdır / PDF" düğmesi yazdırma penceresini açar.
Konular sekmesindeki arama kutusu bütün sayfalarda arar. "-miş" yazdığında duyulan geçmiş zaman, ek fiilin rivayeti ve sıfat-fiil sayfaları birlikte gelir; böylece aynı ekin üç ayrı görevini yan yana görürsün. Arama kuralın adında, açıklamasında ve örneklerinde yapılır.
Defterde hangi konular var?
| Konu | Sayfa | Neyi öğretir | Örnek |
|---|---|---|---|
| Fiil ve Kip Kavramı | 2 | İş, oluş, durum fiilleri; kök + kip + kişi çekimi; haber ve dilek kipleri | kırdı, sarardı, uyudu; oku-yor-um |
| Haber Kipleri | 3 | Bilinen ve duyulan geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş zaman; ünlü daralması, sertleşme | geldi, gelmiş, geliyor, gelecek, gelir |
| Dilek Kipleri | 2 | Gereklilik, şart, istek, emir; emir kipinde 1. kişinin olmaması | gelmeli, gelse, geleyim, gelsin |
| Kişi ve Olumsuzluk | 2 | İki tür kişi eki, -me/-ma, -mez, soru ekinin yazımı | geldik, gelmez, geldin mi |
| Anlam Kayması | 1 | Kip eki ile anlatılan zamanın farklı olması | Yarın geliyorum. |
| Ek Fiil | 2 | İsimleri yüklem yapma, -dir, idi, imiş, ise; birleşik zamanlı fiiller | güzeldi, geliyordu, gelirmiş |
| Fiilimsiler | 3 | İsim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil; kalıcı isimler | okumak, koşan, koşarak |
| Fiilde Yapı | 2 | Basit, türemiş, birleşik fiil; kurallı ve anlamca kaynaşmış birleşikler | gel-, başla-, gelebildi, göze girdi |
| Fiilde Çatı | 2 | Etken-edilgen, geçişli-geçişsiz; oldurgan ve ettirgen | Cam kırıldı. Kitabı okudu. |
Kipler ve kişi ekleri
Fiil çekimi üç parçadan kurulur: kök ya da gövde, kip eki, kişi eki. Haber kipleri zaman bildirir. Bilinen geçmiş zaman (-di) konuşanın gördüğü, kesin bildiği işi; duyulan geçmiş zaman (-miş) başkasından duyulan ya da sonradan fark edilen işi anlatır. Şimdiki zaman (-yor) söylendiği anda süren, gelecek zaman (-ecek) sonra yapılacak, geniş zaman (-r) her zaman yapılan işi bildirir. Dilek kipleri zaman bildirmez: gereklilik (-meli), şart (-se), istek (-e) ve emir kipi işin gerekli, şartlı, istenen ya da emredilen olduğunu söyler. Emir kipinde 1. kişi yoktur; "gidelim" istek kipidir.
Kişi ekleri iki türlüdür. Bilinen geçmiş zaman ve şart kipinde -m, -n, -k, -niz, -ler (geldik, gelsem); diğer kiplerde -im, -sin, -iz, -siniz, -ler (geliyorum, gelmeliyiz) kullanılır. Olumsuzluk eki -me kip ekinden önce gelir, şimdiki zamanda daralır (gelmiyor), geniş zamanda -mez biçimine girer (gelmez) ve 1. kişilerde yalnız -me kalır (gelmem). Soru eki mi fiilden ayrı yazılır; kişi eki çoğunlukla soru ekine bitişir: geliyor musun, geldin mi. Bu yazım kuralları Yazım Kuralları Defteri'nde de ayrı bir sayfa olarak işlenir.
Anlam kayması ve ek fiil
Anlam kayması, fiilin aldığı kip eki ile cümlede anlattığı zamanın farklı olmasıdır. "Yarın İzmir'e gidiyorum" cümlesinde ek şimdiki zaman, anlam gelecek zamandır; "Her sabah erken kalkıyor" cümlesinde şimdiki zaman eki alışkanlık, yani geniş zaman anlatır. Geniş zaman eki rica (kapatır mısın?), gelecek zaman eki emir (hemen bitireceksin!) anlamı taşıyabilir. Soruda "hangi kiple çekimlenmiş?" deniyorsa ek, "hangi zamanı anlatıyor?" deniyorsa anlam esas alınır.
Ek fiilin iki görevi vardır. İsim soylu sözcükleri yüklem yapar: güzeldir, güzeldi, güzelmiş, güzelse; olumsuzu "değil" ile kurulur. Çekimli fiillere de gelerek birleşik zaman kurar: geliyordu (hikâye), geliyormuş (rivayet), geliyorsa (şart). Bilinen geçmiş zamanın rivayeti ve emir kipinin birleşik zamanı yoktur. "-dir" eki bir fiil çekimine gelirse (gelmiştir) ek fiil değil, kesinlik ya da olasılık anlamı katan bir ektir.
Fiilimsiler
| Tür | Ekler | Görevi | Örnek |
|---|---|---|---|
| İsim-fiil | -ma, -ış, -mak | Fiili isim yapar | okumayı severim, bakışı, yüzmek |
| Sıfat-fiil | -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş | Fiili sıfat yapar, adlaşabilir | koşan çocuk, tanıdık yüz, gelecek yıl |
| Zarf-fiil | -ip, -arak, -ken, -ince, -meden, -eli, -dikçe | Fiili durum ve zaman zarfı yapar | koşarak, görünce, çalışırken |
Fiilimsiler fiilden türer ama kip ve kişi eki almaz; olumsuzluk eki alabilir (gelmeyen, okumamak). Bulundukları cümleyi yapıca birleşik yapar. İki tuzak sık sorulur. Birincisi kip eki ile fiilimsi ekinin aynı biçimde olması: "Yemek pişmiş" cümlesinde -miş kip ekidir, "pişmiş yemek" sözünde sıfat-fiildir; "Yarın gelecek" kip, "gelecek yıl" sıfat-fiildir. İkincisi kalıcı isimler: dondurma, kazma, yemek, çakmak, dolmuş, yakacak gibi sözcükler fiilimsi ekiyle türemiş olsa da artık kalıcı birer nesne adıdır ve fiilimsi sayılmaz. Olumsuzluk eki -ma ile isim-fiil eki -ma da karışır; isim-fiil olan -ma'lı sözcük cümlede isim gibi ek alır (koşmayı seviyorum), olumsuz emir almaz (koridorda koşma!).
Fiilde yapı ve çatı
Yapı bakımından fiil basit (gel-), türemiş (baş-la-, sev-in-) ya da birleşiktir. Birleşik fiiller üç türlüdür: yardımcı fiille kurulanlar (yardım etmek, mutlu olmak; ses olayı varsa bitişik: hissetmek, kaybolmak), kurallı birleşik fiiller (yeterlik gelebilmek, tezlik alıvermek, sürerlik bakakalmak, yaklaşma düşeyazmak) ve anlamca kaynaşmış birleşik fiiller (göze girmek, kafa yormak). Yapıyı bulurken çekim eklerini atıp kalan kök ya da gövdeye bakmak yeterlidir. Ek türleri için Kök ve Ekler Defteri ayrı bir çalışma sunar.
Çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkidir ve yalnız fiil cümlelerinde aranır. Özne-yüklem ilişkisine göre fiil etken (işi yapan belli: Ali camı kırdı) ya da edilgendir (işi yapan belli değil, nesne sözde özne olur: Cam kırıldı). Nesne-yüklem ilişkisine göre fiil geçişli (nesne alır: kitabı okudu) ya da geçişsizdir (uyudu, güldü). Nesne cümlede yazılı olmasa da yükleme "onu" sözcüğünü ekleyerek fiilin nesne alıp almadığını anlayabilirsin. Edilgen fiiller nesne almadığı için geçişsizdir. Bu ilişkinin cümledeki karşılığı, yani özne, nesne ve tümleçler Cümlenin Ögeleri Defteri'nde işlenir.
Çalışma kâğıdı ve puanlama
| Bölüm | Soru | Puan | Ne ister |
|---|---|---|---|
| A | 12 | 12 × 3 = 36 | Altı çizili fiil hakkında doğru seçeneği işaretle |
| B | 8 | 8 × 4 = 32 | Cümledeki yanlış yazımın ya da terimin altını çiz, doğrusunu yaz |
| C | 8 | 8 × 4 = 32 | Kural cümlesi doğruysa D, yanlışsa Y |
Toplam 100 puandır. Kâğıt A4 dikey tasarlandı; üstte ad soyad, sınıf, numara, tarih ve puan alanları vardır. Cevap anahtarı ikinci sayfada gelir ve A bölümünde her sorunun gerekçesini de yazar. Her kâğıt 47 soruluk test havuzundan, 36 cümlelik hata avı havuzundan ve 28 doğru/yanlış ifadesinden yeniden seçilir; aynı sınıfa iki farklı kâğıt dağıtmak için "Yeni sorular" düğmesine iki kez basman yeterlidir.
Öğretmenler ve veliler için öneriler
Fiil konusu dört yıla yayılır: 5 ve 6. sınıfta kipler ve kişi ekleri, 7. sınıfta anlam kayması ve ek fiil, 8. sınıfta fiilimsiler ve çatı. Önceki yılın konusu aynı defterde bir kez daha okununca yeni konu daha kolay oturur; fiilimsileri öğrenen öğrenci sıfat-fiil sayfasını kiplerle yan yana görünce -miş ve -ecek karışıklığını kendisi fark eder. Dersin başında Anlam Kayması sayfasını tahtaya yansıtıp Kırmızı Kalem modunu sınıfça oynamak sık kullanılan bir akıştır. Evde çalışan öğrenci için verimli sıra şudur: bir konu kutusunu bitir, aynı konuyu kart modunda seç, sonra test çöz. Testin sonundaki "Tekrar et" listesi yanlış cevaplanan soruların kuralını hatırlatır.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe Dersi Öğretim Programı
- Türk Dil Kurumu, Yazım Kuralları
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük
Sıkça sorulan sorular
Bilinen geçmiş zaman ile duyulan geçmiş zamanı nasıl ayırırım?
Eke bak: -di bilinen, -miş duyulan geçmiş zamandır. Anlamca da farklıdır: "Dün yağmur yağdı" diyen kişi yağmuru görmüştür; "Dün yağmur yağmış" diyen kişi bunu başkasından duymuş ya da sonradan fark etmiştir.
"Gidelim" emir kipi mi, istek kipi mi?
İstek kipidir. Emir kipinde 1. tekil ve 1. çoğul kişi çekimi yoktur çünkü kimse kendine emir vermez. Emir kipi çekimi gel, gelsin, gelin, gelsinler biçimindedir; gideyim ve gidelim istek kipinin 1. kişileridir.
Anlam kayması olan cümlede fiilin kipi değişir mi?
Hayır. "Yarın geliyorum" cümlesinde fiil şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir, yalnızca anlattığı zaman gelecektir. Soruda kip sorulursa eki, anlatılan zaman sorulursa cümledeki zarfı (yarın, her sabah) esas al.
"Dondurma" neden fiilimsi sayılmıyor?
İsim-fiil ekiyle türemiş olsa da artık bir yiyeceğin kalıcı adıdır; fiil anlamı kalmamıştır. Kazma, yemek, çakmak, dolmuş, yakacak gibi sözcükler de aynı nedenle kalıcı isimdir.
Fiilin geçişli olup olmadığını nasıl anlarım?
Yükleme "onu" sözcüğünü ekle. "Onu okudum" uyuyorsa fiil nesne alabilir, geçişlidir; "onu uyudum" uymuyorsa geçişsizdir. Cümlede nesne yazılı olmasa da fiil nesne alabiliyorsa geçişli sayılır.
Testteki sorular her seferinde aynı mı?
Hayır. 47 soruluk havuzdan her testte 10 soru rastgele seçilir, seçeneklerin sırası da değişir. Kırmızı Kalem 36 cümleden 10'unu, çalışma kâğıdı ise test, hata avı ve doğru/yanlış havuzlarından 28 soruyu yeniden seçer.
İlerlemem neden sıfırlandı?
"Öğrendim" işaretleri ve en iyi test puanı kullandığın tarayıcıda tutulur. Tarayıcı verilerini temizlediğinde, gizli pencerede ya da başka bir cihazda açtığında ilerleme sıfırdan başlar.