- Röntgen çekimi de bir tıbbi müdahaledir; hastanın rızası gerekir, küçük ya da kısıtlıysa veli veya vasinin izni alınır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.24).
- Form m.15'in istediği bilgileri içerir: amaç, nasıl yapıldığı, riskler, seçenekler ve çekim yapılmazsa olacaklar.
- Gebelik olasılığı çekimden önce sorulur; gebelikte, özellikle ilk üç ayda, zorunlu olmayan çekimler ertelenir.
- Görüntüler hasta dosyasının parçasıdır ve teşhis-tedavi amacıyla saklanır; hasta bir kopyasını isteyebilir (m.16).
- Form iki nüsha düzenlenir, çekimi isteyen hekim bilgilendirir ve imzalar (m.26).
Araç, ağız ve diş radyolojisi için bilgilendirilmiş onam formu hazırlar. Görüntüleme türü (panoramik röntgen, periapikal röntgen, konik ışınlı bilgisayarlı tomografi yani KIBT), görüntüleme bölgesi, çekimi isteyen hekim ve gebelik bilgisi formdan belgeye geçer. Form altı bölümden oluşur: amaç, nasıl yapılır, riskler, seçenekler, çekim yapılmazsa ve görüntülerin saklanması. Ardından hasta beyanı, el yazısı onay satırı ve imza tablosu gelir.
Diş kliniklerinde rutin röntgenlerin çoğu sözlü onamla çekilir. Yazılı form özellikle tomografi gibi dozu daha yüksek incelemelerde, gebelik olasılığı olan hastalarda ve çocuklarda işe yarar. Formun en önemli işlevi, gebelik sorusunun sorulduğunu ve hastanın cevabını kayda geçirmektir.
Radyolojik görüntüleme onam formu nasıl hazırlanır?
- Hasta adı soyadı, T.C. kimlik no, telefon, form tarihi. Dosya / protokol no için boş satır basılır.
- Yasal temsilcinin adı soyadı ve temsil sıfatı. Çocuk hastada veli ya da vasi. Doldurursan beyana "hasta anlayabileceği ölçüde bilgilendirildi" maddesi eklenir.
- Klinik / sağlık kuruluşu adı. Başlıkta büyük harfle yer alır.
- Çekimi isteyen hekimin adı soyadı. İmza tablosunda "Bilgilendirmeyi yapan hekim" satırına gelir.
- Görüntüleme türü. Örneğin "panoramik röntgen", "periapikal röntgen", "KIBT (tomografi)". Boş kalırsa araç uyarır; formda hangi çekimin yapılacağı yazılmalıdır. Amaç cümlesi bu türle kurulur.
- Görüntüleme bölgesi. "Sağ alt molar bölge", "tüm çene" gibi.
- Hasta gebe ve Gebelik haftası. Gebelik işaretlenirse araç, çekimin gerekliliğinin hekimce yeniden değerlendirilmesi ve zorunlu değilse ertelenmesi gerektiğini söyler. Belgede "Gebelik: Var (… hafta)" ya da "Yok / bilinmiyor" yazar.
- Tiroid koruyucu / önlük kullanılacağı yazılsın. Varsayılan işaretlidir. İşaretliyse ikinci bölüme "Hekimin gerekli gördüğü durumlarda tiroid koruyucu ya da koruyucu önlük kullanılır" cümlesi eklenir.
Formun içeriği
| Bölüm | Formda yazan |
|---|---|
| Amaç | Muayenede görülemeyen çürük, kök, kemik, gömülü diş, kist gibi yapıların değerlendirilmesi ve tedavinin planlanması |
| Nasıl yapılır | Birkaç saniye hareketsiz durma; ağız içi çekimde ağza küçük film ya da sensör yerleştirilmesi |
| Riskler | İyonlaştırıcı radyasyon; gebelik; tekrar çekim gereği; sensörün bulantı hissi yapması |
| Alternatifler | Klinik muayeneyle yetinmek ya da farklı yöntem; bazı tanılar röntgensiz konulamaz |
| Çekim yapılmazsa | Tanı eksik kalabilir, hastalıklar gözden kaçabilir, tedavi güvenle planlanamayabilir |
| Saklama | Görüntüler hasta dosyasının parçasıdır; kopyası istenebilir |
Riskler bölümü, dozun tanı için gereken en düşük düzeyde tutulduğunu, diş röntgenlerinin dozunun düşük, tomografinin (KIBT) dozunun ise daha yüksek olduğunu yazar. Form doz için sayısal bir değer vermez. Doz, cihaza, çekim ayarlarına ve görüntülenen alana göre değişir; sayısal bilgi isteyen hasta bunu çekimden önce hekimine sorabilir.
Gebelik olasılığın varsa çekimden önce mutlaka söyle. Form, gebelikte, özellikle ilk üç ayda, zorunlu olmayan çekimlerin ertelendiğini yazar. Acil bir diş sorununda çekimin gerekip gerekmediğine ve hangi önlemlerle yapılacağına hekim karar verir.
Hukuki dayanak
Hasta Hakları Yönetmeliği m.24 tıbbi müdahalede rızayı şart koşar. m.15 hastaya önerilen işlemin, risklerinin, seçeneklerin ve reddin sonuçlarının anlatılmasını ister. m.18 bilgilendirmenin sözlü ve anlaşılır yapılmasını, m.26 rıza formunun iki nüsha düzenlenmesini öngörür. m.16 hastaya kayıtlarını, dolayısıyla röntgen görüntülerini de inceleme ve suret alma hakkı tanır. Görüntüler sağlık verisidir; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu m.6, sağlık verilerinin teşhis ve tedavi amacıyla sır saklama yükümlülüğü altındaki kişilerce işlenebileceğini düzenler.
Tiroid koruyucu ve önlüğün diş radyolojisinde rutin kullanımına ilişkin güncel bir Türkiye düzenlemesini doğrulayamadık. Bu yüzden form, koruyucunun "hekimin gerekli gördüğü durumlarda" kullanılacağını yazar; kesin bir zorunluluk ifadesi kullanmaz.
Hasta beyanı ve imza
Beyan bölümünde bilgilerin sözlü ve anlaşılır biçimde anlatıldığı, soru sorma fırsatı ve makul düşünme süresi tanındığı, ikinci görüş ve ücret bilgisi isteme hakkı olduğu, çekimi kabul etmeme hakkı, sağlık bilgilerinin doğru verildiği ve formun iki nüsha düzenleneceği yer alır. Hasta kendi el yazısıyla "Okudum, anladım, onay veriyorum" yazar. İmza tablosunda hasta, yasal temsilci, bilgilendirmeyi yapan hekim, gerekirse tanık ve tercüman satırları vardır.
Çocuk hastalarda
Çocuklarda röntgen kararı, yetişkinlere göre daha dikkatli verilir. Formu çocuk için hazırlıyorsan yasal temsilci alanını doldur; imza tablosuna veli ya da vasinin adı ve sıfatı yazılır, beyan bölümüne de çocuğun anlayabileceği ölçüde bilgilendirildiği ve görüşünün alındığı maddesi eklenir (m.24). Küçük çocuklarda ağız içi film ya da sensörün bulantı hissi yapması daha sık sorun olur; form bu riski de yazar. Çocuk çekim sırasında hareketsiz kalamazsa çekimin tekrarlanması gerekebilir. Velinin çekim odasında çocuğa eşlik edip etmeyeceği ve koruyucu önlem alınıp alınmayacağı kliniğin uygulamasına ve hekimin kararına bağlıdır. Velinin gebe olma ihtimali varsa bunu da hekime söylemesi gerekir.
Gerekli ekler
- Varsa önceki röntgen ya da tomografi görüntüleri (tekrar çekimi önleyebilir)
- Başka bir hekimin istem yazısı
- Gebelik testi sonucu (hekim istediyse)
Örnek form metni
Muayenede görülemeyen çürük, kök, kemik, gömülü diş, kist gibi yapıların değerlendirilmesi ve tedavinin planlanması için panoramik röntgen çekilmesi gerekmektedir. Çekim sırasında birkaç saniye hareketsiz durmanız istenir. Ağız içi çekimlerde ağza küçük bir film ya da sensör yerleştirilir. Hekimin gerekli gördüğü durumlarda tiroid koruyucu ya da koruyucu önlük kullanılır.
Sık yapılan hatalar
- Gebeliği sormamak. Formdaki "Yok / bilinmiyor" ifadesi, sorulmadığı anlamına gelmemeli; hastaya sor ve cevabı işaretle.
- Görüntüleme türünü boş bırakmak. Onam belirli bir çekim içindir.
- Önceki görüntüleri istememek. Hastanın yakın tarihli bir çekimi varsa tekrar çekim gerekmeyebilir.
- Kopya talebini reddetmek. Görüntüler hastanın kaydıdır; m.16 suret hakkı tanır.
- Çocukta veliyi atlamak. Küçük hastada izin veli ya da vasiden alınır.
Sonrası
Görüntüler hasta dosyasında saklanır ve tedavi planlamasında kullanılır. Hasta bir kopyasını isterse klinik verir; kurumun kopyalama koşulları için kliniğe sor. İlk kez gelen hastanın sağlık geçmişi Anamnez Formu ile, genel muayene ve tedavi planlaması onamı İlk Muayene Onam Formu ile kayda alınabilir. Hasta çekimi reddederse kararı Tedaviyi Ret Beyanı Formu ile yazılı bildirebilir.
Kaynaklar
- Hasta Hakları Yönetmeliği (m.15, 16, 18, 24, 26)
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (m.6)
Sıkça sorulan sorular
Diş röntgeni için onam formu imzalamak gerekir mi?
Hasta Hakları Yönetmeliği m.24 her tıbbi müdahalede rızayı şart koşar, yazılı formu ise özellikle uyuşmazlık doğurabilecek işlemler için öngörür (m.26). Rutin diş röntgenlerinde çoğu zaman sözlü onam yeterli görülür. Tomografi, gebelik olasılığı ve çocuk hastalarda yazılı form tercih edilir.
Hamileyken diş röntgeni çekilir mi?
Form, gebelikte, özellikle ilk üç ayda, zorunlu olmayan çekimlerin ertelendiğini yazar. Gebelik bildirildiğinde araç, çekimin gerekliliğinin hekimce yeniden değerlendirilmesi gerektiğini söyler. Acil bir durumda karar hekime aittir.
Panoramik röntgen ile diş tomografisi arasındaki fark nedir?
Panoramik röntgen çenenin iki boyutlu genel görüntüsüdür. KIBT (konik ışınlı tomografi) üç boyutlu görüntü verir ve form, dozunun diş röntgenlerinden daha yüksek olduğunu yazar. Hangisinin gerektiğine hekim tanı ihtiyacına göre karar verir.
Röntgen çekiminde tiroid koruyucu zorunlu mu?
Bu konuda güncel bir Türkiye düzenlemesini doğrulayamadık. Form, koruyucunun hekimin gerekli gördüğü durumlarda kullanılacağını yazar. Endişen varsa çekimden önce hekimine sor.
Diş röntgenimin kopyasını alabilir miyim?
Evet. Form, görüntülerin hasta dosyasının parçası olduğunu ve bir kopyasının istenebileceğini yazar. Hasta Hakları Yönetmeliği m.16 da kayıtları inceleme ve suret alma hakkı tanır.
Çocuğun diş röntgeni için formu kim imzalar?
Küçük hastada izin veli ya da vasiden alınır (m.24). Yasal temsilci alanına adını ve sıfatını yaz; çocuk da anlayabileceği ölçüde bilgilendirilir.
Röntgen tekrar çekilmek zorunda kalınabilir mi?
Evet. Form, hareket ya da yanlış konumlanma nedeniyle çekimin tekrarlanması gerekebileceğini yazar. Çekim sırasında birkaç saniye hareketsiz durmak bu ihtimali azaltır.
Röntgenden önce hangi bilgileri vermeliyim?
Gebelik olasılığını, yakın zamanda çekilmiş başka bir röntgen ya da tomografin olup olmadığını ve varsa önceki görüntüleri belirt. Önceki görüntüler tekrar çekim ihtiyacını azaltabilir. Çocuk için çekim yapılacaksa veli ya da vasinin bilgisi de gerekir.