- Araç sesli okuma oturumundan dakikada doğru kelime (DKS), okuma doğruluğu ve anlama yüzdesini hesaplar, her öğrencinin okuma düzeyini yazar.
- DKS = (okunan kelime − hata) × 60 ÷ süre (saniye); öğrencinin hemen kendisinin düzelttiği kelime hata sayılmaz.
- Bağımsız düzey için doğruluk %99 ve anlama %90, öğretim düzeyi için doğruluk %95 ve anlama %60 gerekir.
- MEB'in ulusal bir dakikada kelime normu yok; araç 1-5. sınıfları yayımlanmış araştırma ortalamalarıyla temkinli biçimde karşılaştırır.
Okuma hızı ve anlama değerlendirmesi aracı, sınıfındaki öğrencilerin sesli okumasını ölçtüğün bir oturumun sonuçlarını hesaplar ve çizelgeye döker. Her öğrenci için okuduğu kelime sayısını, süreyi, yanlış okuduğu kelimeleri ve anlama sorularındaki doğru cevaplarını girersin. Araç dakikada doğru okunan kelime sayısını (DKS), okuma doğruluğunu ve anlama yüzdesini bulur, öğrencinin okuma düzeyini (bağımsız, öğretim, sınırda, endişe) yazar. Sınıf ortalamasını ve ortancasını çıkarır, 1-5. sınıflarda hızı araştırmalardaki sınıf düzeyi değerleriyle temkinli biçimde karşılaştırır. Çizelge A4 yatay PDF ya da Word, aynı veriler Excel olarak iner.
Önce bir sınırı netleştirelim: MEB'in yayımladığı ulusal bir "sınıf düzeyine göre dakikada kelime" normu yok. İnternette dolaşan "2. sınıf 70-90 kelime" türünden tabloların çoğunun kaynağı belirsiz. Bu araç yalnız yayımlanmış iki çalışmayı kullanır, kaynaklarını belgeye yazar ve sonucu "tanı" gibi sunmaz.
Okuma hızı nasıl ölçülür?
Araç iki ölçüm biçimini destekler.
Bir dakikalık okuma: Öğrenci sınıf düzeyine uygun, daha önce okumadığı bir metni sesli okur. Sen süre tutarsın ve bir dakika dolunca okuduğu son kelimeyi işaretlersin. Okunan kelime sayısını ve hataları yazarsın. Süre sütunu boş kalırsa araç 60 saniye kabul eder. Erden, Kurdoğlu ve Uslu'nun (2002) Ankara'daki 1-5. sınıf öğrencileriyle yaptığı norm çalışması da bu yöntemi kullanır: ders kitaplarından seçilmiş metinler bir dakika okutulur ve hatasız okunan kelime sayısı sayılır.
Metnin tamamı: Öğrenci metni baştan sona okur, sen süreyi saniye olarak ya da "1:45" gibi dakika:saniye biçiminde yazarsın. Metnin kelime sayısını bir kez girersen okunan sütununu her öğrenci için ayrıca doldurman gerekmez.
Ölçümü sakin bir köşede, birebir yap. Öğrencinin kendi hızında okumasını iste; "hızlı oku" demek doğruluğu düşürür ve sonucu bozar.
Hata nasıl sayılır?
Hata sütununa öğrencinin yanlış okuduğu, atladığı ya da yerine başka kelime söylediği kelimeleri yazarsın. Öğrencinin kendisinin hemen düzelttiği kelime hata sayılmaz. Bir kelimeyi tekrar etmek de hata değildir, ama akıcılığı düşürdüğü için not almak işe yarar. Okunan kelimeden fazla hata yazarsan araç satırı hesaplamaz ve uyarı verir.
Formüller
- DKS (dakikada doğru kelime) = (okunan kelime − hata) × 60 ÷ süre (saniye)
- Doğruluk = (okunan kelime − hata) × 100 ÷ okunan kelime
- Anlama = doğru cevap × 100 ÷ soru sayısı
Örnek: 2. sınıftan bir öğrenci bir dakikada 80 kelime okudu, 2 kelimede hata yaptı ve beş anlama sorusunun dördünü doğru cevapladı. DKS = 78, doğruluk = %97,5, anlama = %80.
Aynı metni baştan sona okuyan bir öğrenci 120 kelimelik metni 90 saniyede, 1 hatayla okudu. DKS = 119 × 60 ÷ 90 = 79,3; doğruluk = %99,2.
Okuma düzeyleri: bağımsız, öğretim, endişe
Düzeyler Ekwall ve Shanker'in okuma envanterindeki ölçütlere dayanır. Türkiye'deki okuma araştırmalarında da sık kullanılan bu sınıflama, doğruluk ile anlamayı birlikte değerlendirir.
| Düzey | Kelime tanıma (doğruluk) | Anlama | Ne anlama gelir? |
|---|---|---|---|
| Bağımsız | %99 ve üzeri | %90 ve üzeri | Metni yardımsız okuyup anlıyor |
| Öğretim | %95 ve üzeri | %60 ve üzeri | Öğretmen desteğiyle bu düzeyde metinle çalışabilir |
| Sınırda | iki düzey arası | iki düzey arası | Öğretim düzeyinin altında, endişe düzeyinin üstünde |
| Endişe | %90 ve altı | ya da %50 ve altı | Metin bu öğrenci için çok zor |
Öğretim düzeyi doğruluğu %95, anlaması %60 olan öğrenci için doğrudur; doğruluğu %94 olan öğrenci "sınırda" kalır. Anlama sorusu sormadıysan (soru sayısını 0 yaparsan) araç düzeyi yalnız doğruluktan bulur.
Düzey, okunan metne göre verilen bir yargıdır, öğrencinin kalıcı bir özelliği değildir. Aynı öğrenci kolay bir metinde bağımsız, zor bir metinde endişe düzeyinde çıkabilir. Bu yüzden çizelgede metnin adını ve kelime sayısını yazmak önemlidir.
Sınıf düzeyine göre okuma hızı karşılaştırması
Araç karşılaştırmada iki kaynak kullanır.
| Sınıf | Erden ve ark. (2002) ortalama | Standart sapma | Güneş (2009) yıl sonu hedefi |
|---|---|---|---|
| 1 | 45,3 | 27,5 | 60 |
| 2 | 73,1 | 31,2 | 80 |
| 3 | 91,5 | 31,2 | 100 |
| 4 | 97,1 | 45,9 | 120 |
| 5 | 120,8 | 52,9 | yok |
Erden ve arkadaşlarının değerleri bir dakikada doğru okunan kelimenin ortalamasıdır. Standart sapmanın büyüklüğü, aynı sınıftaki çocuklar arasındaki farkın ne kadar geniş olduğunu gösterir: 4. sınıfta ortalama 97 kelime iken öğrencilerin önemli bir kısmı 51 ile 143 kelime arasındadır. Güneş'in değerleri ise ortalama üç heceli kelimelerden oluşan metinler için öngörülen yıl sonu hedefleridir.
Araç bir öğrencinin DKS'sini yalnız ilk kaynakla karşılaştırır:
- Ortalamanın bir standart sapma altından düşükse "ortalamanın belirgin altında",
- Ortalamanın bir standart sapma üstünden yüksekse "ortalamanın üstünde",
- Arada kalıyorsa "ortalamaya yakın" yazar.
Bu karşılaştırmayı yorumlarken üç şeyi aklında tut. Birincisi, çalışma 2002'de, Ankara'da ve o yılların ders kitabı metinleriyle yapıldı; bugünkü metinler ve öğrenciler farklı olabilir. İkincisi, değerler ölçümün yapıldığı aya göre değişir; ekimde ölçülen bir 2. sınıf öğrencisinin yıl ortasındaki bir değerle karşılaştırılması onu olduğundan zayıf gösterir. Üçüncüsü, 6. sınıf ve üzeri için bu çalışmalarda değer bulunmadığından araç hız yorumu yapmaz.
Okuma desteği listesi ve izleme
Endişe düzeyinde çıkan ya da sınıf düzeyi ortalamasının belirgin altında kalan öğrenciler, en düşük DKS'den başlayarak "okuma desteği planlanabilecek öğrenciler" listesinde görünür. Liste bir sıralama değil, kimlere daha yakından bakman gerektiğini gösteren bir hatırlatmadır.
Tek ölçüm karar için yeterli değildir. Öğrenci o gün yorgun ya da heyecanlı olabilir, metin konusu ona yabancı gelebilir. Birkaç hafta arayla, benzer zorlukta başka bir metinle yeniden ölç. "Önceki ölçümle karşılaştır" seçeneği açıkken önceki DKS'yi yazarsın; çizelgede fark sütunu çıkar ve gelişim görünür hâle gelir.
Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliği ilkokulda Türkçe dersinde dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerilerinin izleme araçlarıyla takip edileceğini öngörür. Bu çizelge, okuma becerisini izlerken kullanabileceğin araçlardan biridir. Bir öğrencide süreğen bir okuma güçlüğü görüyorsan rehberlik servisiyle görüş; özgül öğrenme güçlüğü gibi bir değerlendirme ancak Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nde yapılır.
Sıkça sorulan sorular
2. sınıfta dakikada kaç kelime okumalı?
Erden ve arkadaşlarının çalışmasında 2. sınıf ortalaması dakikada 73 doğru kelime, Güneş'in yıl sonu hedefi 80 kelimedir. Ortalamanın çevresinde geniş bir dağılım vardır; tek bir sayıyı eşik gibi kullanma.
Okuma hızı yüksek ama anlama düşükse ne yapmalı?
Hızlı ama anlamadan okuyan öğrenci için doğruluk ve anlama sütunlarına birlikte bak. Anlama %50'nin altındaysa düzey endişe çıkar. Okumayı yavaşlatıp metin hakkında soru sordurmak, ana fikri buldurmak bu öğrenciye daha çok yarar.
Ölçümü ne sıklıkla yapmalıyım?
Okumayı yeni öğrenen sınıflarda ayda bir ölçüm gelişimi göstermeye yeter. Destek alan öğrenciler için iki-üç haftada bir daha sık ölçüm yapılabilir.
Hangi metni kullanmalıyım?
Sınıf düzeyine uygun, öğrencinin daha önce okumadığı, tamamlanmış bir metin. Aynı oturumda bütün sınıfa aynı metni okut ki sonuçlar karşılaştırılabilsin.
Bu çizelge tanı koymak için kullanılabilir mi?
Hayır. Çizelge sınıf içi izleme içindir. Tanı ve eğitsel değerlendirme rehberlik servisi ile Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nin işidir.
Ortaokulda da kullanabilir miyim?
Evet; DKS, doğruluk, anlama ve düzey hesabı her sınıfta çalışır. Yalnız 6. sınıf ve üzerinde araç sınıf düzeyi karşılaştırması yapmaz.
Kaynaklar: Erden, Kurdoğlu ve Uslu (2002), "İlköğretim okullarına devam eden Türk çocuklarının sınıf düzeylerine göre okuma hızı ve yazım hataları normlarının geliştirilmesi", Türk Psikiyatri Dergisi 13(1):5-13, Tablo 3; Güneş (2009), Hızlı okuma ve anlamı yapılandırma, s. 35-36 (Babayiğit 2018, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 46:409-427 içinde aktarıldığı biçimiyle); Ekwall ve Shanker, Ekwall/Shanker Reading Inventory, 1. bölüm, okuma düzeyi ölçütleri; Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliği (RG 09.09.2023/32304) m.5/1-j.
Öğrencilerin harf ve hece çalışması için harf yazma çalışma kâğıdı, öğrenme çıktılarını puanlamak için kazanım değerlendirme çizelgesi araçlarını kullanabilirsin. Kademene göre bütün belgeler ilkokul ve ortaokul sayfalarında, türüne göre öğretmen evrakları sayfasında.