Kesici-Delici Alet Yaralanması Bildirim Formu

Araç, iğne batması, bistüri ya da frez kesisi, göze ya da ağza kan sıçraması gibi olaylarda sağlık çalışanının dolduracağı bildirim formunu hazırlar. Olayın tarihi ve saati, temas türü, alet, yapılan işlem, eldiven, ilk yardım, kaynak hasta bilgisi, çalışanın aşı durumu ve bildirim durumu formdan belgeye geçer. Form beş bölümdür: olayın ayrıntıları, kaynak hasta, çalışanın bağışıklık durumu, değerlendirme ve izlem (hekim doldurur), bildirim.

Bu form, olaydan hemen sonra, ilk yardımın ardından doldurulur. Zaman burada önemlidir: koruyucu tedavinin gerekip gerekmediğine hızlı karar verilmelidir. Bu yüzden formu doldurmak, enfeksiyon kontrol birimine ya da çalışan sağlığı birimine haber vermeyi geciktirmemelidir. Önce yıka, sonra haber ver, sonra formu tamamla.

Olay anında sıra

Kesici-delici yaralanma formu nasıl hazırlanır?

1. Çalışanın adı soyadı, T.C. kimlik no, telefon, bildirim tarihi.
2. Sağlık kuruluşunun adı, Birim ve Çalışanın görevi (diş hekimi, hemşire, asistan, temizlik personeli vb.).
3. Olay tarihi ve Olay saati.
4. Temas türü. Deri altına batma / kesi; göz, ağız ya da burun mukozasına sıçrama; bütünlüğü bozuk cilde temas.
5. Olay yeri. Örneğin "3 numaralı ünit", "sterilizasyon odası".
6. Alet / malzeme. Enjektör iğnesi, bistüri, frez, kanal aleti vb.
7. Olay sırasında yapılan işlem. Örneğin "kapak takma", "alet temizliği".
8. Eldiven kullanılıyordu ve İlk yardım (yıkama) yapıldı. İlk yardım işaretli değilse araç ilk yardım uyarısını verir.
9. Kaynak hasta biliniyor. İşaretliyse HBsAg, anti-HCV ve anti-HIV alanları açılır; her biri "Bilinmiyor / sonuç bekleniyor", "Negatif" ya da "Pozitif" olabilir. Kaynak hastanın kimliği belgeye yazılmaz; "hasta dosyasından izlenir" denir.
10. Çalışanın hepatit B aşısı tamamlanmış.
11. Enfeksiyon kontrol / çalışan sağlığı birimine bildirildi. İşaretli değilse araç, olayın vakit kaybetmeden bildirilmesi gerektiğini yazar.

Araçtaki uyarılar ve dayanakları

PEP ve hepatit B profilaksisine ilişkin saatler, Türkiye Sağlık Bakanlığı'nın bir rehberinden değil, uluslararası kılavuzlardan alınmıştır; bakanlığın güncel rehberini birincil kaynakta doğrulayamadık. Tedavi kararını her durumda hekim verir. Formda hiçbir enfeksiyon bulaşma oranı yazmaz; bulaşma riski temasın türüne, kanın miktarına ve kaynak hastanın durumuna göre değişir.

Hukuki dayanak

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.14, işverenin iş kazalarının kaydını tutmasını ve iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirmesini ister. Sağlık kuruluşları da bu kapsamdadır; iğne batması gibi olaylar iş kazası olarak değerlendirilir. Formun beşinci bölümünde "İş kazası olarak işverene / iş sağlığı ve güvenliği birimine bildirildi" kutusu bu yüzden vardır. Formun dipnotu ayrıca Hasta ve Çalışan Güvenliğinin Sağlanmasına Dair Yönetmelik'i anar; ilgili madde numarasını doğrulayamadığımız için burada yalnız adıyla anıyoruz.

Çalışanın sağlık bilgileri gizlidir; form da bunu yazar: çalışanın sağlık bilgileri yalnızca izlemle görevli kişilerce görülür. Kaynak hastanın test sonuçları da sağlık verisidir ve yalnız bu amaçla kullanılır.

İzlem

Formun dördüncü bölümünü hekim doldurur: başlangıç testleri (HBsAg, anti-HBs, anti-HCV, anti-HIV) işaretlenir, verilen profilaksi ve izlem planı (6. hafta, 3. ay, 6. ay gibi) yazılır. İzlem takvimi temasın türüne ve kaynak hastanın durumuna göre hekimce belirlenir. Çalışanın anti-HBs düzeyi ve tetanos aşısı durumu için de boş satırlar bulunur.

Önleme

Formun asıl değeri, olaydan sonra ne yapılacağını düzenlemesinin yanında, olayın nedenini kayda geçirmesidir. "Olay sırasında yapılan işlem" ve "Alet / malzeme" alanları, yaralanmaların hangi işlemde ve hangi aletle tekrarlandığını görmeyi sağlar. Kullanılmış iğneye kapak takmak, dolu kesici-delici kaba zorla alet sokmak ve aletleri elle temizlemek en sık sorgulanan uygulamalardır. Birim sorumlusu, toplanan formları dönemsel olarak gözden geçirip iş sağlığı ve güvenliği birimiyle önlem planlayabilir.

Gerekli ekler

• Çalışanın aşı kartı ya da anti-HBs sonucu
• Kaynak hastanın test sonuçları (rızasıyla)
• İş kazası bildirim belgesi

Örnek form metni

1. Olayın ayrıntıları: Temas türü: Deri altına batma / kesi (iğne, bistüri, frez vb.). Olay yeri: 3 numaralı ünit. Alet / malzeme: Enjektör iğnesi. Yapılan işlem: Kapak takma. Eldiven kullanılıyordu: Evet. İlk yardım (yıkama) yapıldı: Evet. 2. Kaynak hasta: Kaynak hasta biliniyor (kimliği hasta dosyasından izlenir). HBsAg: Negatif. Anti-HCV: Bilinmiyor / sonuç bekleniyor. Anti-HIV: Bilinmiyor / sonuç bekleniyor. Kaynak hastadan test için kan alınması, bilgilendirilmesine ve rızasına bağlıdır.

İmza tablosunda bildirimi yapan çalışan, birim sorumlusu ve değerlendiren hekim ya da enfeksiyon kontrol hemşiresi satırları vardır.

Sık yapılan hatalar

• Yarayı sıkmak ya da çamaşır suyuyla silmek. Form bunu açıkça yasaklar.
• İğneye kapak takmak. Örnekteki gibi, iğne batmalarının sık görüldüğü anlardan biridir; kullanılmış iğneyi doğrudan kesici-delici atık kabına at.
• Bildirimi ertelemek. Koruyucu tedavinin zaman sınırı vardır.
• Aşı durumunu bilmemek. Hepatit B aşısı ve anti-HBs düzeyi kararı değiştirir.
• Kaynak hastanın adını forma yazmak. Kimlik dosyadan izlenir.

Sonrası

Çalışan, hekimin belirlediği takvimde kontrol testlerine gider. İşveren olayı SGK'ya bildirir ve kayıt altına alır. Olayın nedeni (kapak takma, dolu kesici-delici kap, uygun olmayan alet) iş sağlığı ve güvenliği birimince değerlendirilerek önlem alınır. İş kazası sonrası hak ve tazminat konularında durumuna özel sorular için baroya ya da kurumunun personel birimine danış.

Kaynaklar

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (m.14)
• Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (RG 25.01.2017/29959)

Sıkça sorulan sorular

İğne batınca ilk ne yapılmalı?

Yarayı sabun ve bol suyla yıka; göz ya da ağız gibi mukozaya sıçradıysa bol suyla yıka. Yarayı sıkma, çamaşır suyu gibi yakıcı madde kullanma. Ardından vakit kaybetmeden enfeksiyon kontrol ya da çalışan sağlığı birimine haber ver.

İğne batması iş kazası sayılır mı?

Evet. Kesici-delici yaralanma bir iş kazasıdır. 6331 sayılı Kanun m.14'e göre işveren iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirir.

HIV için koruyucu tedavi ne zamana kadar başlanabilir?

Uluslararası kılavuzlara göre temas sonrası koruyucu tedavi mümkün olan en kısa sürede başlanır ve 72 saatten sonra önerilmez. Gerekip gerekmediğine hekim karar verir. Bu yüzden olayı hemen bildirmek önemlidir.

Hepatit B aşım tamsa yine de bildirmeli miyim?

Evet. Aşının tamamlanmış olması bağışıklığın yeterli olduğu anlamına gelmeyebilir; hekim anti-HBs düzeyine bakabilir. Ayrıca hepatit C ve HIV riski de değerlendirilir ve olay iş kazası olarak kaydedilir.

Kaynak hastadan zorla kan alınabilir mi?

Hayır. Form, kaynak hastadan test için kan alınmasının bilgilendirilmesine ve rızasına bağlı olduğunu yazar. Hasta kabul etmezse ya da kaynak bilinmiyorsa hekim riski buna göre değerlendirir.

Formdaki bilgilerimi kimler görür?

Formun dipnotu, çalışanın sağlık bilgilerinin gizli tutulduğunu ve yalnızca izlemle görevli kişilerce görüldüğünü yazar. Kaynak hastanın kimliği de forma yazılmaz, dosyadan izlenir.

Kontrol testleri ne zaman yapılır?

Formda örnek olarak 6. hafta, 3. ay ve 6. ay yazar; ama takvimi temasın türüne ve kaynak hastanın durumuna göre hekim belirler. Testleri aksatmadan yaptır.