- VİOP'ta vadeli işlem kâr ve zararı vade sonunu beklemeden her gün hesaplanır: ilk gün işlem fiyatı ile günlük uzlaşma fiyatı arasındaki fark, sonraki günlerde iki uzlaşma fiyatı arasındaki fark teminat hesabına yansır.
- Günlük uzlaşma fiyatı kapanış fiyatı değildir; kural olarak seansın son 10 dakikasındaki işlemlerin miktar ağırlıklı ortalamasıdır.
- Pozisyon açmak için Takasbank nezdindeki hesaba teminat yatırılır; teminatı yetersiz kalan hesap riskli duruma geçer ve yalnız pozisyon kapatan emir verebilir.
- Pozisyonu vadeye kadar tutmak zorunlu değildir; ters işlemle kapatılabilir, vadeye kalan pozisyonu Borsa vade sonu uzlaşma fiyatından kapatır.
Vadeli işlemde parayı belirleyen şey, sözleşmenin teorik fiyatından çok her akşam açıklanan uzlaşma fiyatıdır. Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası'nda (VİOP) pozisyonun kâr ya da zararı vadeyi beklemeden her gün hesaplanıp teminat hesabına işlenir. Bu yazı o günlük döngüyü anlatıyor: uzlaşma fiyatı nasıl bulunur, kâr ve zarar nasıl hesaplanır, teminat ne işe yarar ve vade sonunda ne olur. Bilgilerin dayanağı Borsa İstanbul'un "Sorularla Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası" dokümanı.
Sözleşmenin olması gereken fiyatını taşıma maliyeti modeliyle hesaplamak istersen aşağıdaki araç bunu yapar.
Takasbank'ın rolü ve teminat
VİOP'ta yatırımcı doğrudan işlem yapamaz; emirler borsa üyesi aracı kurumlar ve bankalar üzerinden iletilir. Her işlemin karşısında Takasbank (İstanbul Takas ve Saklama Bankası) durur: Borsa İstanbul'un dokümanına göre 3 Mart 2014'ten beri Takasbank merkezi karşı taraf olarak alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçiyor. Sen karşındaki yatırımcıyı tanımazsın; yükümlülüğünü Takasbank'a karşı yerine getirirsin.
Takasbank bu güvenceyi teminatla sağlıyor. Sözleşme almak ya da satmak için Takasbank'ta açılan hesaba teminat yatırman gerekir. Teminat, portföy bazında hesaplanır ve hesaplamanın parametrelerini Takasbank belirleyip duyurur. Dokümandaki en basit örnekte, başka pozisyonu olmayan bir hesabın tek yönlü pozisyonu için istenen teminat, risk parametre dosyasındaki "fiyat değişim aralığı" (PSR) kadardır; yani dayanak varlıkta bir günde beklenebilecek en büyük fiyat değişimini karşılayacak bir tutar.
İki ayrıntı önemli. Aracı kurumlar risk yönetimi gereği Borsa ve Takasbank'ın belirlediğinden daha fazla teminat isteyebilir. Ayrıca portföyündeki pozisyonlar birbirini dengeliyorsa (örneğin aynı dayanakta hem uzun hem kısa pozisyon) toplam teminat tek tek toplamdan farklı çıkar. Güncel risk parametrelerini Takasbank'ın sitesinden, sana uygulanan tutarı aracı kurumundan öğrenirsin.
Günlük uzlaşma fiyatı nasıl belirlenir
Uzlaşma fiyatı, her işlem gününün sonunda teminatların güncellenmesinde ve kâr ya da zararın hesaplanmasında kullanılan fiyat. Borsa İstanbul bunun kapanış fiyatından farklı olabileceğini özellikle belirtiyor. Vadeli işlem sözleşmelerinde sıra şöyle işliyor ve sonuç en yakın fiyat adımına yuvarlanıyor:
- Seans bitmeden önceki son 10 dakikada yapılan tüm işlemlerin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı.
- Son 10 dakikada 10'dan az işlem olduysa, seansta geriye doğru bulunan son 10 işlemin miktar ağırlıklı ortalaması.
- Seans boyunca 10'dan az işlem olduysa, seanstaki tüm işlemlerin miktar ağırlıklı ortalaması.
- Seansta hiç işlem olmadıysa, bir önceki günün uzlaşma fiyatı.
Bu yöntemlerle fiyat hesaplanamazsa ya da hesaplanan fiyat piyasayı doğru yansıtmıyorsa Borsa, seans sonundaki en iyi alış ve satış kotasyonlarının ortalamasını ya da dayanak varlığın spot fiyatından ve diğer vadelerden hesaplanan teorik fiyatı kullanabiliyor. Taşıma maliyeti modeli burada devreye giriyor: işlem görmeyen bir vadenin değeri, teorik fiyat mantığıyla tahmin edilebiliyor.
Kâr ve zarar her gün nasıl hesaplanır
Borsa İstanbul'un "piyasaya göre ayarlama" (mark-to-market) diye tarif ettiği yöntem iki kurala dayanıyor:
- Pozisyonu açtığın günün sonunda: işlem yaptığın fiyat ile o günün uzlaşma fiyatı arasındaki fark.
- Sonraki her günün sonunda: bir önceki günün uzlaşma fiyatı ile o günün uzlaşma fiyatı arasındaki fark.
Bulunan tutar aynı gün teminat hesabına eklenir ya da hesaptan düşülür. Zarar eden taraf uzun pozisyondaysa zarar tutarı onun teminat hesabından kısa tarafın hesabına, kısa taraf zarar ettiyse tersine aktarılır.
Günlük kâr/zarar (uzun) = (bugünkü uzlaşma − önceki fiyat) × sözleşme büyüklüğü × sözleşme adedi
Günlük kâr/zarar (kısa) = (önceki fiyat − bugünkü uzlaşma) × sözleşme büyüklüğü × sözleşme adedi"Önceki fiyat" ilk gün senin işlem fiyatın, sonraki günlerde bir önceki uzlaşma fiyatıdır.
Varsayımsal bir dolar sözleşmesi örneği
Sözleşme büyüklüğü 1.000 ABD doları olan bir dolar vadeli sözleşmesinden 5 adet uzun pozisyon açtığını düşün. Rakamların hepsi varsayımsal; güncel kurla ilgisi yok.
| Gün | Uzlaşma fiyatı | Fiyat farkı | Günlük sonuç (5 × 1.000) |
|---|---|---|---|
| İşlem fiyatı | 40,500 | ||
| 1. gün | 40,620 | +0,120 | +600 TL |
| 2. gün | 40,450 | −0,170 | −850 TL |
| 3. gün | 40,700 | +0,250 | +1.250 TL |
| Toplam | +0,200 | +1.000 TL |
Üç günün toplamı, işlem fiyatı ile son uzlaşma fiyatı arasındaki farka eşit: (40,700 − 40,500) × 1.000 × 5 = 1.000 TL. Günlük hesap toplam sonucu değiştirmiyor, ama parayı her gün hareket ettiriyor. İkinci gündeki 850 TL'lik zarar o akşam teminatından düşülüyor; üçüncü günü beklemiyor. Aynı pozisyonun kısa tarafındaki yatırımcı için bütün işaretler ters döner.
Kaldıraç ve teminat yetersizliği
Aynı örneğe teminat açısından bakalım. Varsayımsal olarak sözleşme başına 3.000 TL teminat istendiğini düşün; 5 sözleşme için 15.000 TL yatırırsın. Oysa pozisyonun büyüklüğü 40,500 × 1.000 × 5 = 202.500 TL. Yaklaşık 13,5 katlık bir kaldıraç bu.
Sonuç olarak üç günde elde edilen 1.000 TL, pozisyon büyüklüğüne göre yaklaşık yüzde 0,5, yatırdığın teminata göre yaklaşık yüzde 6,7 eder. Fiyat aynı oranda ters yöne gitseydi kayıp da aynı büyüklükte olurdu. Borsa İstanbul dokümanı da kaldıracı aynı örnekle anlatıyor: az bir teminatla aracın tüm getirisine ya da zararına maruz kalırsın.
Zarar teminatı eritirse ne olur? Dokümana göre her işlemden sonra hesap bazında teminat yeterliliği kontrol ediliyor; "kullanılan teminat" "kullanılabilir teminatı" aşarsa ya da kullanılabilir teminat eksiye düşerse hesap riskli duruma geçiyor. Riskli hesabın bekleyen emirleri iptal ediliyor ve hesap yalnız pozisyon kapatan emir gönderebiliyor. Teminatı yetersiz hesaplar için teminat tamamlama çağrısı yapılıyor. Çağrıya ne kadar sürede cevap vermen gerektiğini ve karşılanmazsa ne olacağını işlem yapmadan önce aracı kurumuna sor.
Fiyat hareket sınırı ve pozisyon limiti
Günlük döngüyü sınırlayan iki kural daha var. Günlük fiyat hareket sınırı, seans boyunca fiyatların bir önceki günün uzlaşma fiyatına göre gidebileceği alt ve üst sınırı belirliyor; Borsa İstanbul dokümanı bunu "+/-%10 gibi" diye örnekliyor, kesin oran her sözleşmenin özelliklerinde yazıyor. Bu sınır bir günde teminatından düşebilecek tutara da dolaylı bir tavan koyuyor.
Pozisyon limiti ise bir yatırımcının aynı dayanak varlığa bağlı sözleşmelerde tek yönde tutabileceği en yüksek açık pozisyonu gösteriyor. Sicil, üye ve piyasa bazında olmak üzere üç tür limit uygulanabiliyor; bireysel yatırımcıyı ilgilendiren, kendi siciline bağlı hesaplardaki aynı yönlü pozisyonların toplamı.
Vade sonunda ne olur
Pozisyonu vadeye kadar tutmak zorunda değilsin. Aynı vadede aynı sayıda ters işlem yaparak (aldıysan satarak, sattıysan alarak) pozisyonu istediğin gün kapatabilirsin. Vadeye kadar açık kalan pozisyonu ise Borsa, son işlem gününün sonunda vade sonu uzlaşma fiyatı üzerinden kendiliğinden kapatır.
Kapanışın biçimi sözleşmenin uzlaşma şekline bağlı:
- Nakdi uzlaşmada pozisyon vade sonu uzlaşma fiyatından ters işlemle kapatılır, aradaki fark kâr ya da zarar olarak hesaba aktarılır; dayanak varlık el değiştirmez.
- Fiziki teslimatta dayanak varlık anlaşılan fiyattan teslim edilir ya da teslim alınır.
Vade sonu uzlaşma fiyatının amacı, dayanak varlığın vade günündeki spot fiyatını gerçekçi yansıtmak; bu yüzden her sözleşme tipi için ayrı yöntem belirleniyor ve sözleşme özelliklerinde duyuruluyor. Vadeye yaklaştıkça vadeli fiyat ile spot fiyatın birbirine yaklaşması, yani bazın kapanması da buradan geliyor.
Takas saatleri ve izlenecek kaynaklar
Dokümana göre VİOP işlemlerinin takası işlem günü (T) saat 18:15'te başlıyor ve T+1 günü 15:00'e kadar sürüyor; fiziki teslimatlı sözleşmelerde yükümlülük T+2 günü 16:45'e kadar yerine getiriliyor. Günlük uzlaşma fiyatlarını ve vade sonu uzlaşma fiyatlarını Borsa İstanbul'un VİOP veri sayfalarından, güncel teminat parametrelerini Takasbank'ın risk parametreleri sayfasından takip edebilirsin.
Dolar sözleşmelerinde spot kurla karşılaştırma yapmak için döviz çevirici işine yarar; kurun alış ve satış tarafının nasıl okunduğunu döviz kuru alış satış yazısında anlattım. Taşıma maliyetindeki faiz etkisini görmek için bileşik faiz aracına, paranın zaman değeri için net bugünkü değer aracına bakabilirsin.
Buradaki anlatım öğretici bir özettir, yatırım önerisi içermez. Kaldıraçlı bir ürün olan vadeli işlemde kayıp, hesaba yatırdığın teminat tutarını aşabilir. Örneklerdeki fiyatlar ve teminat tutarları varsayımsaldır. Güncel kurallar için Borsa İstanbul, Takasbank ve aracı kurumunun duyurularına bak; yararlandığım Borsa İstanbul dokümanı 2017 tarihli, sonraki düzenlemeleri kontrol et.
Kaynaklar
- Borsa İstanbul, "Sorularla Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası" (2017): https://www.borsaistanbul.com/files/VIOP-Hakkinda-SSS.pdf
- Takasbank, VİOP risk parametreleri: https://www.takasbank.com.tr/tr/Sayfalar/bias-viop-risk.aspx
