Döviz Hesaplama

Döviz çevirici bir tutarı bir para biriminden diğerine çevirir: dolardan liraya, liradan euroya ya da liraya hiç uğramadan euro ile sterlin arasında. Aşağıda kur kutusunun nasıl dolduğunu, sonucun bankada gördüğün rakamdan neden farklı çıkabileceğini, makasın sana kaça mal olduğunu nasıl hesaplayacağını ve dövizli fatura gibi resmi işlemlerde hangi kurun esas alındığını örneklerle anlattım. Kurların nereye gideceğine girmiyorum; konu hesabın kendisi.

Çevirici hangi kuru kullanıyor?

Araçta miktarın, kaynak ve hedef para biriminin yanında bir de kur kutusu var. "1 kaynak kaç hedef" sorusunun cevabı bu kutuya yazılır ve sonuç yalnızca bu değerle hesaplanır. Sayfa açıldığında kutuya güncel kura yakın bir başlangıç değeri kendiliğinden yazılır. Bu bir fiyat ilanı sayılmaz; hesabı hızlandırmak için konmuş yaklaşık bir satış kurudur. Bankanın, döviz bürosunun ya da faturanın kurunu biliyorsan kutudaki değeri silip onu yazman yeterli, sonuç anında yeniden hesaplanır. Kendi yazdığın kurdan vazgeçersen kutunun altındaki "Güncel kuru yeniden yaz" bağlantısı başlangıç değerini geri getirir.

Kaynak ya da hedef para birimini değiştirdiğinde kutu yeni çiftin başlangıç değerine döner, çünkü dolar için yazdığın kur euro için geçerli olmaz. Kaynak ile hedef aynı seçilirse kur 1'dir ve kutu kilitlenir. Başlangıç değeri o an alınamazsa kutu boş kalır ve altında bir not çıkar. Bu durumda kuru kendin yazarsın, çevirici yine çalışır. Araç tahmini bir kur uydurmaz.

TCMB her iş günü yayımladığı kur bülteninde para birimi başına dört fiyat verir: döviz alış, döviz satış, efektif alış ve efektif satış. Bazı para birimleri bu bültende tek birim yerine 100 birim üzerinden ilan edilir; bilinen örneği Japon yeni. Çeviricinin kur kutusu her zaman "1 birim" üzerinden çalışır. Bültenden elle kur aktarıyorsan 100 birimlik ilanı önce 100'e böl.

Resmî bülten iş günlerinde 15.30 civarında bir kez yayımlanır ve gün içinde değişmez; hafta sonları ve resmî tatillerde son iş gününün bülteni geçerlidir. Bankalar ve döviz büroları ise kendi kurlarını gün içinde defalarca günceller. Aynı anda iki farklı yerde iki farklı kur görmen bu yüzden normal. İşlemde geçerli olan, işlemi yaptığın kurumun o anki kurudur.

Hesabın formülü: her şey lira üzerinden

Hesap tek bir çarpma: sonuç, miktar ile kur kutusundaki değerin çarpımıdır. Kutuya kendiliğinden yazılan başlangıç değeri ise lira üzerinden bulunur. Kaynak para biriminin 1 biriminin lira karşılığı, hedef para biriminin 1 biriminin lira karşılığına bölünür. Kaynak ya da hedef lira olduğunda ilgili değer 1 olduğu için formül kendiliğinden sadeleşir.

Sonuç            = Miktar x Kur
Başlangıç kuru   = Kaynağın TL karşılığı / Hedefin TL karşılığı
TL karşılığı     = Miktar x Kaynağın TL karşılığı

(TL için TL karşılığı 1 kabul edilir)

Sonuç iki ondalıkla gösterilir. Kur kutusundaki başlangıç değeri altı anlamlı basamağa kadar yazılır. Bu hassasiyet en çok çapraz kurda işe yarar, çünkü büyük tutarları yuvarlanmış bir pariteyle çarpmak kuruş farkı yaratabilir.

Örnek döviz çevirme hesapları

Aşağıdaki kurları yalnızca hesabı izlemek için seçtim; varsayımsal değerler, güncel kur değil: 1 USD = 40,00 TL, 1 EUR = 46,00 TL, 1 GBP = 53,00 TL ve 100 JPY = 27,00 TL (yani 1 JPY = 0,27 TL).

İkinci satırda kur kutusuna 0,867925 yazılır, yani 1 EUR = 0,867925 GBP. Bu euro ile sterlin arasındaki çapraz kurdur; ayrıca bir yerde yayımlanmasına gerek yok, iki lira kurunun oranından çıkar. Son satır sık yapılan bir hatayı gösteriyor: bültende yen için yazan 27,00 rakamı 100 yen içindir. Bunu tek yenin fiyatı sanıp 10.000 ile çarparsan 270.000 TL gibi yüz kat büyük bir sonuç bulursun. Bülteni elle okurken ve kur kutusuna değer aktarırken bu bölmeyi unutma.

Makasın maliyetini hesaplamak

Banka ya da döviz bürosu sana döviz satarken yüksek fiyattan (satış), senden alırken düşük fiyattan (alış) işlem yapar. Aradaki fark makastır. Dövizi alıp bir süre sonra geri bozdurduğunda, kur hiç değişmemiş olsa bile bu fark kayıp olarak karşına çıkar. Farklı kurumları karşılaştırmanın en kolay yolu makası yüzde olarak görmektir.

Makas (TL)   = Satış kuru - Alış kuru
Makas (%)    = (Satış - Alış) / Satış x 100
Gidiş-dönüş kaybı = Miktar x (Satış - Alış)

Varsayımsal bir bankada dolar alış 39,60 TL, satış 40,40 TL olsun. 1.000 dolar almak 40.400 TL tutar. Aynı gün geri bozdurursan 39.600 TL alırsın. Kur yerinden kıpırdamadan 800 TL, yani ödediğin tutarın yaklaşık yüzde 1,98'i makasa gitmiş olur. Başka bir kurumda makas yarı yarıya darsa aynı işlemin maliyeti de yarıya iner. Kısa vadeli işlemlerde sonucu kur hareketinden çok makas belirleyebilir.

Lira dışı çapraz işlemde çift makas

Elindeki euroyu bankada sterline çevirmek istediğinde işlem çoğu zaman iki adımda yapılır: banka euroyu alış kurundan alır, sterlini satış kurundan satar. Böylece iki ayrı makas ödersin. Varsayımsal olarak euro alış 45,50 TL, sterlin satış 53,50 TL ise:

Çeviricinin başlangıç değeriyle bulunan sonuç bu yüzden bir referanstır. Gerçek işlemde karşına çıkacak tutarı kestirmek için kurumun ilan ettiği alış ve satış fiyatlarıyla yukarıdaki iki adımlı hesabı yapıp çıkan kuru kutuya yazabilirsin.

Çevirici sonucu ile bankadaki tutar neden farklı?

Fark genellikle şu nedenlerden birinden gelir. Kur kutusunun başlangıç değeri satış yönlü, yaklaşık bir kurdur. Dövizini bozduruyorsan sana uygulanacak olan alış kurudur ve satıştan düşüktür; eline geçecek lira biraz daha az olur. Kurumun alış kurunu kutuya yazarsan bu fark kapanır. Banka ve döviz büroları da kendi kurlarını belirler ve gün içinde sürekli değiştirir. Nakit banknotla yapılan işlemlerde efektif kur geçerlidir ve makası genellikle daha geniştir. Son olarak, varsa komisyon, masraf ve vergiler hesaba dahil değildir.

Yurt dışı kart harcamaları ayrı bir örnek. Bu harcamalarda hangi kurun kullanılacağını ve işlemin hangi günün kuruyla liraya çevrileceğini kartı veren banka ve kart kuruluşu belirler; ekstre tutarı çeviricideki sonuçla birebir aynı çıkmayabilir. Kesin oranı kart sözleşmenden ya da bankandan öğrenebilirsin.

Dövizli fatura ve resmi işlemlerde hangi kur kullanılır?

Defter ve beyanlar Türk lirasıyla tutulduğu için döviz cinsinden düzenlenen bir faturanın lira karşılığının da belirlenmesi gerekir. Gelir İdaresi'nin KDV uygulamasındaki genel kurala göre döviz cinsinden bedel, vergiyi doğuran olayın gerçekleştiği tarihteki (çoğu durumda fatura tarihindeki) TCMB döviz alış kuruyla liraya çevrilir. Burada iki noktaya dikkat: resmi hesapta satış kuru yerine alış kuru, efektif kur yerine de döviz kuru kullanılır.

Bu yüzden fatura matrahını kur kutusundaki başlangıç değeriyle hesaplama. O günün TCMB bülteninden döviz alış kurunu alıp kutuya yazarsan çevirici matrahı doğru hesaplar. TCMB kurları iş günlerinde öğleden sonra ilan edildiği için muhasebe uygulamasında hangi günün ilanının esas alınacağı konusunda tereddüt olabilir; kendi işlemin için mali müşavirinin uyguladığı yöntemi esas al.

Varsayımsal: 2.500 USD tutarlı fatura
Fatura tarihi TCMB döviz alış kuru: 39,90 TL
TL karşılığı (matrah): 2.500 x 39,90 = 99.750,00 TL

Ödeme günü kur 40,60 TL olursa:
2.500 x 40,60 = 101.500,00 TL  -> 1.750,00 TL kur farkı

Faturanın düzenlendiği gün ile ödemenin yapıldığı gün arasında kur değişirse kur farkı doğar. Kur farkının faturalanması ve KDV'ye etkisi ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur; uygulamadaki ayrıntılar için GİB rehberlerine ve mali müşavirine başvur. Bu sayfadaki hesap mali danışmanlık yerine geçmez.

Çeviriciyi doğru kullanmak için adımlar

• Miktar alanına çevirmek istediğin tutarı yaz. Ondalık için virgül kullan: 1,5 bir buçuk, 1.000 ise bin olarak okunur.
• Kaynak listesinden elindeki para birimini, hedef listesinden karşılığını görmek istediğin birimi seç. Listenin başında TRY, USD, EUR ve GBP var; diğerleri alfabetik sırada.
• Yönü tersine çevirmek için ortadaki ⇄ düğmesine bas. Miktar aynı kalır, kaynak ile hedef yer değiştirir ve kur kutusu yeni yönün başlangıç değerine döner.
• Kur kutusuna bak. İşlem yapacağın kurumun kurunu biliyorsan onu yaz; dövizi bozduracaksan alış, alacaksan satış kurunu gir.
• Kutu boşsa başlangıç değeri o an alınamamıştır; kuru kendin yaz.

Döviz çevirirken sık yapılan hatalar

• Alış ile satışı karıştırmak. Fiyatlar kurumun gözünden yazılır: dövizi sen alıyorsan satış, sen satıyorsan alış kuru geçerlidir.
• 100 birimlik ilanı tek birim sanmak. Bültende bazı paralar 100 birim üzerinden yazılır; elle hesapta önce birime böl.
• Çapraz kuru yuvarlanmış pariteyle hesaplamak. Pariteyi iki ondalığa yuvarlayıp büyük tutarla çarpmak sonucu kaydırır. İki lira kurunu doğrudan formülde kullanmak daha doğru.
• Bülten kurunu işlem kuru sanmak. TCMB kuru bir göstergedir; hiçbir kurumu o fiyattan işlem yapmaya zorlamaz.
• Fatura için satış kurunu kullanmak. Resmi lira karşılığında genel kural TCMB döviz alış kurudur.
• Ondalığı noktayla yazmak. 1.250 bin iki yüz elli olarak okunur; bir virgül iki beş için 1,25 yaz.
• Başlangıç değerini işlem kuru sanmak. Kutudaki değer yaklaşık bir başlangıçtır; işlemde geçerli olan kurumun o anki kurudur.

Sık sorulan sorular

Alış kuruyla hesap yapabilir miyim?

Evet. Kur kutusundaki başlangıç değeri satış yönlü, yaklaşık bir kurdur. Dövizini bozduracaksan kurumunun alış kurunu kutuya yaz; sonuç o kurla hesaplanır.

Euro ile sterlin arasında doğrudan çeviri yapabilir miyim?

Evet. Kaynağa EUR, hedefe GBP seçmen yeterli. Araç arka planda iki kuru lira üzerinden oranlar; ayrıca liraya çevirmen gerekmez.

Kur kutusundaki değer ne zaman yenilenir?

Başlangıç değeri sayfa her açıldığında yeniden alınır; kaynak ya da hedef para birimini değiştirdiğinde de o çifte göre yeniden yazılır. Kendin bir kur yazdıysan, para birimini değiştirene kadar senin değerin kullanılır.

Sonuç neden kurumdaki tutardan farklı?

Kurumlar kendi alış ve satış fiyatlarını uygular, nakit işlemde efektif kur kullanır ve komisyon alabilir. Çevirici bunların hiçbirini içermez; sonucu bir referans olarak gör.

Faturadaki döviz tutarını liraya çevirmek için bu aracı kullanabilir miyim?

Evet, kur kutusuna doğru kuru yazarsan. Resmi lira karşılığında genel kural fatura tarihindeki TCMB döviz alış kurudur; kutudaki başlangıç değeri ise yaklaşık bir satış kurudur. O günün bülteninden alış kurunu alıp kutuya yaz, emin olamadığın durumda mali müşavirine danış.

Kaynaklar

• TCMB, Gösterge Niteliğindeki Merkez Bankası Kurları (günlük kur bülteni: döviz ve efektif alış/satış).
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.215 (kayıtlarda Türk parası kullanılması).
• GİB, Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliği (döviz cinsinden bedellerin Türk lirasına çevrilmesi).