Beton Hesaplama

Döşeme, şerit temel, kolon ya da yuvarlak kolon (silindir) ölçüsünü ve adedini yazdığında araç kaç metreküp beton gerektiğini hesaplar. Hazır beton sipariş edeceksen bu hacim yeterli. Bahçe yolu, tesviye ya da küçük bir taban gibi işler için betonu kendin karacaksan araç seçtiğin doza göre yaklaşık kaç torba çimento, ne kadar kum, çakıl ve su gerektiğini de gösterir.

Beton nasıl hesaplanır?

Beton miktarı geometrik bir hacim hesabıdır. Hepsi metreye çevrilerek çarpılır:

Döşeme / tabliye / şap = uzunluk × genişlik × kalınlık
Şerit temel / hatıl    = toplam uzunluk × kesit eni × kesit yüksekliği
Kolon / perde          = kesit eni × kesit boyu × yükseklik
Yuvarlak kolon / kazık = π × r² × yükseklik   (r = çap ÷ 2)
Toplam                 = bir parça × adet
Fire dahil             = toplam × (1 + fire % ÷ 100)

Araçta kalınlık ve kesit ölçüleri santimetre, uzunluk ve yükseklik metre olarak girilir; dönüşümü araç yapar. 12 cm kalınlık hesapta 0,12 m olarak kullanılır.

Fire payı

Kalıbın esnemesi, zemin düzensizliği, pompa hortumunda ve mikserde kalan beton yüzünden dökülen beton her zaman teorik hacimden biraz fazla olur. Araç yüzde 5 ile açılır. Düzgün kalıpta yüzde 3, zemine doğrudan dökülen ve tabanı düzensiz işlerde yüzde 10 makul bir aralık. Hazır betonda eksik kalmak, fazla kalmaktan daha pahalıya gelir: ikinci mikser için ayrı nakliye ödenir ve iki döküm arasında soğuk derz oluşabilir.

Örnek 1: 5 × 4 m döşeme, 12 cm

Aracın varsayılanı bir bahçe ya da garaj tabanına göre ayarlı.

Hacim      : 5 × 4 × 0,12               = 2,40 m³
Fire %5    : 2,40 × 1,05                = 2,52 m³
Çimento    : 2,52 × 300 kg = 756 kg      → 16 torba (50 kg)
Kum        : 2,52 × 800 kg = 2.016 kg    ≈ 1,26 m³
Çakıl      : 2,52 × 1.100 kg = 2.772 kg  ≈ 1,85 m³
Su         : 2,52 × 200 L                = 504 L

Örnek 2: 8 kolon, 30 × 50 cm, 3 m

Bir kolon  : 0,30 × 0,50 × 3            = 0,45 m³
8 kolon    : 0,45 × 8                   = 3,60 m³
Fire %5    : 3,60 × 1,05                = 3,78 m³

Kolon taşıyıcı bir eleman olduğu için bu beton projede yazan sınıfta, hazır beton olarak alınır. Torbalı karışım satırları bu örnekte yalnız fikir verir.

Örnek 3: şerit temel, 40 m, 50 × 60 cm kesit

Hacim      : 40 × 0,50 × 0,60           = 12,00 m³
Fire %5    : 12,00 × 1,05               = 12,60 m³

Şerit temelde uzunluk, temelin bütün kollarının toplamıdır. Kesişim noktalarını iki kez saymamak için iç kolları dış kolların iç yüzünden itibaren ölç.

Torbalı karışım: doz, çimento, kum ve çakıl

Küçük işlerde beton hâlâ "300 dozlu", "350 dozlu" diye tarif edilir. Doz, 1 m³ betona giren çimentonun kilogramıdır. Araç 1 m³ için şu yaklaşık oranları kullanır:

Torba sayısı 50 kg'lık torbaya göredir; 25 kg'lık torba kullanıyorsan araçta torba ağırlığını değiştir. Kum ve çakıl kilogram olarak hesaplanır, ama malzemeciler çoğunlukla metreküp ya da kamyon üzerinden satar. Araç bu yüzden gevşek yığın yoğunluğunu kumda 1,6 t/m³, çakılda 1,5 t/m³ kabul ederek yaklaşık metreküpü de verir. Kumun nemi ve tane dağılımı bu dönüşümü değiştirir.

Bu tablo bir karışım tasarımı değil. Gerçek karışım hesabı agreganın tane dağılımına, nemine, çimentonun cinsine ve istenen dayanıma göre laboratuvarda yapılır. Dozlar beton sınıflarıyla birebir eşleşmez; aynı dozla karılan iki beton, su miktarı ve agregaya göre çok farklı dayanım verebilir.

Taşıyıcı elemanlarda hazır beton

Temel, kolon, kiriş, perde ve döşeme gibi taşıyıcı elemanlarda beton projede yazan dayanım sınıfında, TS EN 206'ya uygun hazır beton olarak alınır. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği betonarme taşıyıcı elemanlarda C25'ten düşük sınıf beton kullanılmasına izin vermez. Dökümden önce numune alınır ve döküm şantiye şefinin denetiminde yapılır. Bu yüzden araç taşıyıcı işler için yalnız hacmi hesaplamakta kullanılmalı; torbalı karışım satırları bahçe yolu, grobeton ve tesviye gibi taşıyıcı olmayan küçük işler içindir.

Hazır beton sipariş verirken araçtaki fire dahil hacmi yuvarlayarak bildir. Transmikserlerin taşıma kapasitesi ve en az sipariş miktarı firmaya göre değişir; küçük işlerde bu sınır fiyatı etkiler.

Elle karırken dikkat edilecekler

Betonu betoniyerde ya da teknede karıyorsan önce kum ve çimentoyu kuru olarak karıştır, sonra çakılı ekle, suyu en son ve azar azar ver. Tablodaki su miktarı kuru agrega içindir; kum ıslaksa suyu azaltman gerekir. Karışım tek seferde bitecek kadar hazırlanmalı, çünkü çimento suyla temas ettikten sonra priz almaya başlar. Döküldükten sonra beton ilk günlerde sulanarak ya da üzeri örtülerek nemli tutulur; hızlı kuruyan beton çatlar ve beklenen dayanıma ulaşamaz.

Beton hesabında sık yapılan hatalar

• Santimetreyi metre gibi yazmak. 12 cm kalınlık 0,12 m'dir; 12 yazarsan hacim yüz kat çıkar. Araç kalınlığı santimetre olarak ister, bu hatayı önler.
• Şerit temelin kesişimlerini iki kez saymak.
• Fire payı bırakmamak. Hazır betonda eksik kalan yarım metreküp ikinci bir nakliye demektir.
• Doz ile sınıfı karıştırmak. "350 dozlu" beton kendiliğinden belli bir sınıfa karşılık gelmez.
• Fazla su katmak. İşlenebilirliği artırmak için eklenen su dayanımı düşürür.

Sıkça sorulan sorular

1 m³ beton için kaç torba çimento gerekir?

Doza bağlı. 300 dozlu betonda 300 kg, yani 50 kg'lık torbadan 6 torba; 350 dozluda 7 torba gerekir. Fire eklersen torba sayısı artar.

1 m³ betona ne kadar kum ve çakıl girer?

Yaygın oranlarla 300 dozlu betonda yaklaşık 800 kg kum ve 1.100 kg çakıl. Bu, kumda yaklaşık 0,5 m³, çakılda 0,73 m³ gevşek hacme karşılık gelir.

10 cm kalınlığında 20 m² döşemeye kaç m³ beton gider?

20 × 0,10 = 2 m³. Yüzde 5 fireyle 2,1 m³ sipariş etmek mantıklı.

Kolon betonu nasıl hesaplanır?

Kesit eni × kesit boyu × yükseklik × kolon sayısı. 30 × 50 cm, 3 m'lik 8 kolon 3,6 m³ eder.

Yuvarlak kolonun hacmi nasıl bulunur?

π × yarıçap² × yükseklik. 30 cm çaplı, 1,2 m'lik bir kazık 0,085 m³; 10 tanesi yaklaşık 0,85 m³.

İlgili araçlar

Farklı şekillerin hacmini ve litre karşılığını hacim aracı verir. Döşemenin alanını metrekare ile bulabilirsin. Bir binanın toplam inşaat alanı ve emsal hesabı için İnşaat Alanı aracına bak. Beton tabanın üstüne seramik ya da parke döşeyeceksen Fayans ve Seramik Hesaplama ve Parke Hesaplama araçları işine yarar.

Kaynaklar

• TS EN 206 Beton: Özellik, performans, imalat ve uygunluk.
• Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (betonarme taşıyıcı elemanlarda en düşük beton sınıfı).
• Yapı malzemesi kaynaklarında yaygın verilen 1 m³ beton için yaklaşık malzeme miktarları (300 doz: 300 kg çimento, 800 kg kum, 1.100 kg çakıl, 200 L su; 350 doz: 350 kg çimento, 750 kg kum, 1.150 kg çakıl, 175 L su).