- Defter, ortaokul Türkçe dersindeki anlatım bozukluğu türlerini dokuz başlık ve 16 sayfada toplar; her bozukluk türü için kural, düzeltilmiş cümle ve bozuk cümle yan yana verilir.
- Beş çalışma modu var: Konular, Kartlar, Kırmızı Kalem, Test ve A4 Çalışma Kâğıdı. Okuduğun sayfayı "Öğrendim" diye işaretledikçe ilerleme halkası dolar.
- En çok puan kaybettiren konular öge eksikliği, özne-yüklem uyumsuzluğu ve yanlış anlamda sözcük kullanımıdır; test ve hata avı bu konulardan daha çok soru sorar.
- Çalışma kâğıdı 28 soruluk tek A4 sayfadır, cevap anahtarı ikinci sayfada gelir; yazdırabilir ya da PDF olarak kaydedebilirsin.
Anlatım Bozuklukları Defteri, cümleyi bozan hataları okul defteri görünümünde tek sayfada toplayan bir çalışma aracıdır. Gereksiz sözcük ve ek kullanımı, sözcüğün yanlış anlamda ya da yanlış yerde kullanılması, anlamca çelişen sözcükler, deyim ve atasözü yanlışları, özne-yüklem uyumsuzluğu, öge eksikliği, tamlama ve ek yanlışları ile mantık hataları sırayla işlenir. Her kural kısa bir açıklama, iki üç düzeltilmiş cümle ve en sık görülen bozuk cümleyle birlikte verilir. Önce konuyu okur, sonra kartlarla tekrar eder, kırmızı kalemle cümledeki bozuk sözcüğü bulup doğrusuyla değiştirir ve testle kendini sınarsın. Öğretmenler aynı içerikten dakikalar içinde yazdırılabilir bir çalışma kâğıdı hazırlayabilir.
Defter nasıl kullanılır?
- Adım 1
Konular
Dokuz konu kutusundan birine dokun; o konunun sayfaları açılır. Her sayfanın sağ üstündeki "Öğrendim" düğmesi ilerleme halkasını doldurur.
- Adım 2
Kartlar
Kartın önünde bozukluk türünün adı, arkasında açıklama, doğru ve bozuk cümleler vardır. Karta dokununca ya da boşluk tuşuna basınca çevrilir; ok tuşlarıyla ilerlersin.
- Adım 3
Kırmızı Kalem
On cümlenin her birinde anlatımı bozan tek bir sözcük saklıdır. Yanlış sözcüğe ilk dokunuşta bulursan puan alırsın; "Göster" düğmesi cevabı verir ama puan vermez.
- Adım 4
Test
On soruluk "hangi cümle doğru?" testi. 1 ve 2 tuşlarıyla da cevaplanır; sonunda yanlışların gerekçesiyle listelenir, en iyi puanın saklanır.
- Adım 5
A4 Çalışma Kâğıdı
28 soruluk kâğıt ve ayrı sayfada cevap anahtarı. "Yeni sorular" her seferinde farklı bir kâğıt üretir; "Yazdır / PDF" düğmesi yazdırma penceresini açar.
Konular sekmesindeki arama kutusu bütün sayfalarda arar. "sayesinde" yazdığında yanlış anlamda sözcük sayfası, "etekleri" yazdığında deyim yanlışları sayfası gelir. Arama kuralın adında, açıklamasında ve örneklerinde yapılır; ödevde takıldığın sözcüğü yazman yeterlidir.
Defterde hangi konular var?
| Konu | Sayfa | Neyi öğretir | Örnek |
|---|---|---|---|
| Gereksiz Sözcük | 2 | Eş anlamlı sözcük, anlamı içeren sözcük, gereksiz ek | geri iade etmek, üç kitaplar |
| Yanlış Anlamda Sözcük | 2 | Biçimce benzer ve anlamca karıştırılan sözcükler | öğrenim / öğretim, sayesinde / yüzünden |
| Yanlış Yerde Sözcük | 1 | Sıfatın ve zarfın yeri | Eve yeni taşındık |
| Çelişen Sözcükler | 1 | Kesinlik-olasılık, yaklaşıklık-tamlık, zaman çelişkisi | kesinlikle gelebilir |
| Deyim ve Atasözü | 2 | Sözcük değiştirme, yanlış anlamda kullanma | etekleri zil çalmak / tutuşmak |
| Özne-Yüklem Uyumu | 2 | Sayı, kişi ve olumluluk uyumu | Kuşlar göçtü; ben ve sen gittik |
| Öge Eksikliği | 2 | Nesne, dolaylı tümleç, özne, yüklem, ek fiil eksikliği | onu hiç sevmiyordu |
| Tamlama ve Ek Yanlışları | 2 | Sıfat-isim ortak tamlanan, tamlanan eki, hâl eki, çatı | sosyal ve kültürel; seni özledim |
| Mantık Hataları | 2 | "Değil … bile", sıralama, belirsizlik, karşılaştırma | değil bin, yüz metre bile |
Konu kutuları sözcük düzeyinden cümle düzeyine doğru sıralanır: ilk beş konu tek bir sözcüğün seçimiyle, sonraki dört konu cümlenin kuruluşuyla ilgilidir. Sınavlarda ilk grup "anlatım bozukluğu", ikinci grup "yapısal bozukluk" adıyla da anılır.
Sözcük düzeyindeki bozukluklar
Gereksiz sözcük, aynı anlamın iki kez söylenmesidir. Eş anlamlı iki sözcüğün bir arada kullanılması (güçlük ve zorluk, yaşam ve hayat) ya da bir sözcüğün anlamı zaten başka sözcükte bulunan bir sözcükle desteklenmesi (geri iade etmek, aşağı inmek, dışarı çıkmak) cümleyi şişirir. Sözcüğü cümleden çıkar; anlam daralmıyorsa gereksizdir. Gereksiz ek de aynı türdendir: sayı sıfatından sonra çoğul eki (üç kitaplar), soru sözcüğü varken soru eki (ne zaman geldin mi) kullanılmaz.
Yanlış anlamda sözcük, anlatım bozukluklarının en yaygınıdır. Biçimce benzer sözcükler karıştırılır: öğrenim ile öğretim, etkin ile etken, çekimser ile çekingen, ayrım ile ayrıntı, tanıtmak ile tanıştırmak. Fiyat yüksek ya da düşük olur, ürün pahalı ya da ucuz; sayesinde olumlu, yüzünden olumsuz sonuçlar için kullanılır; sağlamak olumlu, neden olmak ya da yol açmak olumsuz sonuçlar içindir. Emin olmadığın sözcüğün anlamına Türk Dil Kurumunun sözlüğünden bak. Yakın anlamlı sözcüklerin ayrımı için Sözcükte Anlam Defteri bu konuyu daha geniş işler.
Yanlış yerde sözcük, çoğunlukla sıfat ya da zarfın anlamca bağlı olduğu sözcükten uzağa konmasıdır. "Yeni eve taşındık" cümlesinde ev yenidir; taşınmanın yeni olduğu anlatılmak isteniyorsa "Eve yeni taşındık" denir. "İzinsiz inşaata girilmez" cümlesinde izinsiz olan inşaat gibi görünür; doğrusu "İnşaata izinsiz girilmez" olmalıdır. Bu bozukluk sözcük atılarak değil, sözcüğün yeri değiştirilerek düzeltilir. Anlamca çelişen sözcüklerde ise kesinlik bildiren bir sözcükle olasılık bildiren bir sözcük aynı cümlede buluşur: "kesinlikle gelebilir", "eminim ki yağabilir", "aşağı yukarı tam on yıl". Deyim ve atasözleri kalıplaşmış sözlerdir; bir sözcüğü eş anlamlısıyla bile değiştirilemez (damlaya damlaya göl olur, deniz değil) ve anlamı cümleye uymalıdır (gözden kaçmak fark edilmemek, gözden düşmek değer yitirmektir). Deyimlerin anlamları için Deyimler ve Atasözleri Defteri tamamlayıcıdır.
Cümle düzeyindeki bozukluklar
Özne-yüklem uyumu üç bakımdan aranır. Sayı bakımından: insan dışı çoğul öznede yüklem tekil olur (Kuşlar göçtü), insan olan çoğul öznede tekil ya da çoğul olabilir (Öğrenciler geldi / geldiler), kişileştirme ve saygı durumunda çoğul kullanılabilir. Kişi bakımından: öznede ben varsa yüklem biz (Ben ve kardeşim gittik), sen varsa siz (Sen ve Elif gideceksiniz), yalnız üçüncü kişiler varsa onlar olur. Olumluluk bakımından: "Hepsi ödevini yaptı, Ali de yapmadı" cümlesinde "de" bağlacı olumlu cümleye olumsuz yüklem bağlayamaz; doğrusu "ama Ali yapmadı" biçimindedir.
Öge eksikliği sıralı cümlelerde ortaya çıkar. İkinci yüklemi tek başına okuyup "neyi, kime, kim" diye sorarsın; cevap cümlede yoksa öge eksiktir. "Kardeşine kızıyor, hiç sevmiyordu" cümlesinde kimi sevmediği söylenmemiştir; "onu" eklenir. "Arkadaşlarını seviyor, güveniyordu" cümlesinde "onlara" eksiktir. Özne eksikliği (Annemin elleri titriyordu, sonra bayıldı), yüklem eksikliği (Ben matematiği, sen Türkçeyi seviyorsun) ve ek fiil eksikliği (Çok yorgun ve uykusu vardı) de aynı sayfada işlenir. Cümlenin ögelerini tanımadan bu bozukluk bulunamaz; Cümlenin Ögeleri Defteri ile birlikte çalışmak önerilir.
Tamlama yanlışlarında bir sıfatla bir isim aynı tamlanana bağlanamaz: "sosyal ve kültür etkinlikleri" değil "sosyal ve kültürel etkinlikler", "özel ve devlet okulları" değil "özel ve resmî okullar". Belirtili tamlamada tamlanan iyelik eki almalı (kitabın yazarı), ortak tamlananlı iki tamlayan da uygun eki almalıdır (öğrencilerin ve öğretmenlerin görüşleri). Ek yanlışları fiilin istediği hâl ekinin yanlış seçilmesidir: özlemek -i ister (seni özledim), güvenmek -e ister (arkadaşıma güveniyorum), nefret etmek -den ister (kalkmaktan nefret ediyorum), gurur duymak "ile" ister (seninle gurur duyuyorum). Çatı uyumsuzluğunda sıralı cümlenin yüklemlerinden biri etken, öteki edilgen olur: "Kapı açılıp içeri girdi" değil "Kapı açılıp içeri girildi". Mantık hatalarında "değil … bile" ve "bırakın … bile" yapılarında önce zor olan, sonra kolay olan söylenir (Değil bin metre, yüz metre bile koşamaz); olaylar gerçekleşme sırasına dizilir; karşılaştırılan iki şey aynı türden olur (Bu kitabın kapağı onunkinden güzel); kimden söz edildiği belirsiz kalmaz (Onun dün geldiğini duydum).
Çalışma kâğıdı ve puanlama
| Bölüm | Soru | Puan | Ne ister |
|---|---|---|---|
| A | 12 | 12 × 3 = 36 | İki cümleden anlatım bozukluğu olmayanı işaretle |
| B | 8 | 8 × 4 = 32 | Cümledeki bozuk sözcüğün altını çiz, doğrusunu yaz |
| C | 8 | 8 × 4 = 32 | Kural cümlesi doğruysa D, yanlışsa Y |
Toplam 100 puandır. Kâğıt A4 dikey tasarlandı; üstte ad soyad, sınıf, numara, tarih ve puan alanları vardır. Cevap anahtarı ikinci sayfada gelir ve A bölümünde her sorunun gerekçesini de yazar; öğrenciler kâğıdı birbirleriyle değiştirip kontrol edebilir. Yazdırma penceresindeki "PDF olarak kaydet" seçeneğiyle kâğıdı dosya olarak da saklayabilirsin. Her seferinde farklı sorular seçildiği için aynı sınıfa iki farklı kâğıt dağıtmak isteyen öğretmen "Yeni sorular" düğmesine iki kez basar.
Öğretmenler ve veliler için öneriler
Anlatım bozuklukları MEB programında 8. sınıfta işlenir ve LGS Türkçe testinin düzenli sorularındandır. Dersin başında bozuk bir cümleyi tahtaya yazıp sınıfça düzeltmek, ardından Kırmızı Kalem modunu birlikte oynamak sık kullanılan bir akıştır. Öğrenci bozuk sözcüğü tahtaya gelip bulur; doğrusu kırmızı el yazısıyla sözcüğün üstünde belirir. Evde çalışan öğrenci için verimli sıra şudur: bir konu kutusunu bitir, aynı konuyu kart modunda seç, sonra test çöz. Testin sonundaki "Tekrar et" listesi yanlış cevaplanan soruların kuralını hatırlatır.
Bu konuda ezberden çok sesli okuma işe yarar. Bozuk cümleyi yüksek sesle okuyan öğrenci eksik ögeyi ve uyumsuz yüklemi kulağıyla yakalar. Velilere önerimiz, çocuğun yazdığı kompozisyonlardan bir paragrafı birlikte okuyup her cümle için "kim, neyi, kime" sorularını sormaktır; öge eksikliği bu küçük alışkanlıkla hızla azalır.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe Dersi Öğretim Programı
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük
- Türk Dil Kurumu, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü
Sıkça sorulan sorular
Anlatım bozukluğu kaç türe ayrılır?
Ders kitapları iki ana gruba ayırır. Anlama dayalı bozukluklar gereksiz sözcük, yanlış anlamda sözcük, yanlış yerde sözcük, çelişen sözcükler ve deyim-atasözü yanlışlarıdır. Yapıya dayalı bozukluklar özne-yüklem uyumsuzluğu, öge eksikliği, tamlama ve ek yanlışları ile çatı uyumsuzluğudur. Defter bunlara mantık hatalarını da ekler.
Öge eksikliğini nasıl bulurum?
Sıralı cümlenin ikinci yüklemini tek başına oku ve ona "kim, neyi, kime, nereden" diye sor. Cevap cümlede yoksa öge eksiktir. "Kardeşine kızıyor, hiç sevmiyordu" cümlesinde kimi sevmediği söylenmemiştir; "onu" eklenerek düzeltilir.
Kuşlar uçtular cümlesi neden yanlış?
Özne insan dışı bir varlık ve çoğul olduğunda yüklem tekil kalır: Kuşlar uçtu. Yüklemin çoğul olması yalnızca insan öznelerde, kişileştirmede ve saygı bildirirken mümkündür: Öğrenciler geldiler, Ağaçlar gülüştüler, Müdür Bey geldiler.
Sayesinde ile yüzünden arasındaki fark nedir?
Sayesinde olumlu, yüzünden olumsuz sonuçlar için kullanılır. "Çalışması sayesinde kazandı" doğru, "çalışması yüzünden kazandı" yanlıştır. Aynı ayrım sağlamak ile neden olmak arasında da vardır: spor sağlık sağlar, deprem hasara yol açar.
Deyimdeki sözcüğü eş anlamlısıyla değiştirebilir miyim?
Hayır. Deyimler ve atasözleri kalıplaşmıştır; "etekleri zil çalmak" yerine "kolları zil çalmak", "damlaya damlaya göl olur" yerine "deniz olur" denemez. Ayrıca deyimin anlamı cümleye uymalıdır; sevinç için etekleri tutuşmak değil etekleri zil çalmak kullanılır.
Testteki sorular her seferinde aynı mı?
Hayır. 50 soruluk havuzdan her testte 10 soru rastgele seçilir, seçeneklerin sırası da değişir. Kırmızı Kalem 40 cümleden 10'unu, çalışma kâğıdı ise test, hata avı ve doğru/yanlış havuzlarından 28 soruyu yeniden seçer.
Defter hangi sınıflar için uygun?
Anlatım bozuklukları MEB Türkçe programında 8. sınıfta işlenir ve LGS'de sorulur. Konu sayfaları ve kartlar konuya yeni başlayan 7 ve 8. sınıflar için, test ve çalışma kâğıdı sınav hazırlığı için uygundur.