Gelir Vergisi Hesaplama

Yıllık vergi matrahını yazdığında araç ona artan oranlı (dilimli) tarifeyi uygular ve ödenecek gelir vergisini, vergi sonrası kalan tutarı ve efektif vergi oranını gösterir. Ücret geliri ile ücret dışı gelirde (kira, ticari kazanç, serbest meslek, menkul sermaye iradı) tarifenin dilim yapısı farklı olabildiği için gelir türünü ayrıca seçiyorsun. Aşağıda gelir vergisinin ne olduğunu, dilimli tarifenin nasıl çalıştığını, hesabın adım adım nasıl yapıldığını ve sık yapılan hataları anlattım.

Gelir vergisi nedir?

Gelir vergisi, gerçek kişilerin bir takvim yılında elde ettiği kazanç ve iratlar üzerinden alınan dolaysız bir vergidir. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (GVK) yedi gelir unsuru sayar: ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı (kira), menkul sermaye iradı ve diğer kazanç ve iratlar. Vergi gelirin tamamından alınmaz; kanunun izin verdiği gider, indirim ve istisnalar düşüldükten sonra kalan tutar, yani vergi matrahı üzerinden hesaplanır.

Türkiye'de gelir vergisi artan oranlı (müterakki) tarifeyle alınır. Matrah büyüdükçe daha yüksek oran yalnızca üst dilime giren kısma uygulanır. Bir üst dilime geçtiğinde gelirinin tamamı yüksek oranla vergilenmez; gelir vergisinde en sık rastlanan yanlış anlama da budur.

Gelir vergisi dilimleri nasıl uygulanır?

Tarife (GVK madde 103) matrahı ardışık dilimlere böler. Her dilimin bir üst sınırı ve bir oranı vardır, oranlar alt dilimden üst dilime doğru yükselir. Dilim sınırları her yıl yeniden değerleme oranı kadar artırılır ve GİB bunları Gelir Vergisi Genel Tebliği ile ilan eder. Bu yüzden dilim tutarlarını ve oranlarını bu sayfaya yazmadım; yıldan yıla değiştikleri için yanıltıcı olabilirler. Güncel tarifeye GİB internet sitesinden ve Resmî Gazete'den ulaşabilirsin.

Tarifenin iki varyantı var. Ücret dışı gelirlerde (kira, ticari kazanç, serbest meslek, menkul sermaye iradı) ve ücret gelirlerinde dilim yapısı birbirine yakındır, ama ücret gelirleri için üçüncü dilimin üst sınırı farklı belirlenebilir. Araç bu yüzden iki tarifeyi ayrı ayrı uygular. Ücretli çalışıyorsan "Ücret geliri", diğer gelir türlerinde "Ücret dışı gelir" seçeneğini kullan.

Gelir vergisi nasıl hesaplanır? Adım adım

1. Yıllık vergi matrahını belirle: gelirden kanunen indirilebilen gider, indirim ve istisnaları düş.
2. Güncel tarifeden dilim sınırlarını ve oranlarını al (GİB / Resmî Gazete).
3. Matrahı dilimlere ayır: ilk dilimin sınırına kadarki kısım birinci oranla, sonraki kısım ikinci oranla vergilenir ve bu, matrahın bittiği dilime kadar böyle sürer.
4. Her dilime giren tutarı kendi oranıyla çarp.
5. Dilim vergilerini topla; bu, hesaplanan gelir vergisidir.
6. Vergi sonrası kalan tutarı (matrah - vergi) ve efektif oranı (vergi / matrah) bul.

Vergi = Σ (dilime giren tutar x dilim oranı)
Vergi sonrası kalan = Matrah - Vergi
Efektif oran = Vergi / Matrah x 100

Hesapo'daki motor da aynı mantıkla çalışır: matrahı güncel yılın tarifesindeki dilimlere böler, her dilimin vergisini toplar, sonra net kalanı ve efektif oranı hesaplar.

Örnek gelir vergisi hesabı (varsayımsal dilimlerle)

Mantığı izlemek için tamamen varsayımsal bir tarife kuralım. Bu dilimler ve oranlar gerçek ya da güncel değil, yalnızca hesabın nasıl yürüdüğünü göstermek için seçildi: 100.000 TL'ye kadar %10, 100.000 ile 300.000 TL arası %20, 300.000 TL'nin üstü %30. Yıllık matrahın 250.000 TL olduğunu varsayalım.

Varsayımsal tarife, matrah 250.000 TL:
1. dilim: 100.000 x %10 = 10.000 TL
2. dilim: (250.000 - 100.000) x %20 = 30.000 TL
Toplam vergi = 40.000 TL
Vergi sonrası kalan = 210.000 TL
Efektif oran = 40.000 / 250.000 = %16

Marjinal (en üst dilim) oran %20 olsa da efektif oran %16'da kalır, çünkü ilk 100.000 TL daha düşük oranla vergilenmiştir. Gerçek hesapta dilimleri araç kendisi uygular; senin girmen gereken yalnızca matrah ve gelir türü.

Marjinal ve efektif oran farkı

Marjinal oran, matrahına eklenecek bir sonraki liranın vergilendiği orandır. Efektif oran ise toplam verginin matraha bölümüdür ve (ilk dilim dışında) her zaman marjinal orandan düşüktür. Ek gelir ya da gider kararı verirken marjinal orana, genel vergi yükünü kıyaslarken efektif orana bak.

İkinci örnek: dilim sınırının hemen üstü

Aynı varsayımsal tarifeyle matrah 310.000 TL olsun. Son dilime yalnızca 10.000 TL girer. Bu kısım %30 ile vergilenir, geri kalanı yine alt oranlarla.

1. dilim: 100.000 x %10 = 10.000 TL
2. dilim: 200.000 x %20 = 40.000 TL
3. dilim: 10.000 x %30 = 3.000 TL
Toplam vergi = 53.000 TL, efektif oran = 53.000 / 310.000 = yaklaşık %17,1

Matrah 300.000 TL'den 310.000 TL'ye çıkınca vergi 50.000 TL'den 53.000 TL'ye yükselir. Artışın tamamı, eklenen 10.000 TL'nin üst dilim oranıyla vergilenmesinden gelir. Gelirin bir kısmının üst dilime geçmesi, gelirin geri kalanının vergisini değiştirmez.

Matrah nedir, vergiden önce neler düşülür?

Matrah brüt gelirle aynı şey değildir. Ticari kazançta gelirden işle ilgili giderler düşülür. Serbest meslek kazancında benzer biçimde gider ya da götürü gider yöntemi söz konusu olabilir. Kira gelirinde gerçek gider ile kanunun tanıdığı götürü gider arasında seçim yapılabilir. Ücrette ise sigorta primi işçi payı gibi kesintiler matrahtan düşülür. Yıllık beyanda hayat sigortası primi, bağış ve yardımlar gibi bazı indirim kalemleri de gündeme gelebilir. Hangi kalemin hangi tutara kadar indirileceği her yıl güncellenir ve gelir türüne göre değişir.

Bu araç matrah hesaplamaz; matrahı sen girersin. Matrahından emin değilsen gelir türüne uygun bir kaynağa bak ya da mali müşavirine danış. Matrahı olduğundan yüksek girersen vergiyi gereğinden fazla, düşük girersen eksik görürsün.

Ücret ve ücret dışı gelir farkı

Ücret geliri, işverenden alınan maaş ve benzeri ödemelerdir. Vergiyi işveren aylık kümülatif matrah üzerinden hesaplayıp keser. Yıl içinde kümülatif matrah dilim sınırlarını aştıkça kesinti oranı da yükselir; yılın son aylarında net maaşın düşüyormuş gibi görünmesinin sebebi budur. Ücret dışı gelirlerde (kira, serbest meslek, ticari kazanç) vergi çoğunlukla yıllık beyannameyle ya da stopaj ve geçici vergi mekanizmasıyla ödenir.

Maaşta kümülatif matrah ve dilim geçişi

Maaş bordrosundaki aylık vergi, yıllık dilim hesabının aylara yayılmış hâlidir. Hesapo'daki gelir vergisi aracı yıllık matrahla çalışır; aylık bordro simülasyonu için brütten nete maaş ya da netten brüte maaş araçlarını kullanabilirsin.

Gelir vergisi beyanı ve ödemesi

Yıllık gelir vergisi beyannamesi genellikle izleyen yılın Mart ayında verilir ve vergi iki taksitte ödenir. Tek işverenden alınan ve vergisi işverence kesilen ücret gelirlerinde çoğu durumda beyanname verilmez. Birden fazla işverenden ücret alınması, belirli bir tutarın aşılması ya da başka gelirlerin olması ise beyan zorunluluğu doğurabilir. Ticari kazançta geçici vergi dönemleri de ayrıca işler. Kesin tarihler, eşikler ve usuller her yıl duyurulduğu için bunları GİB'den teyit etmelisin.

Stopaj ve geçici verginin mahsubu

Yıl içinde kaynağında kesilen vergiler (örneğin serbest meslek ve işyeri kirası stopajı) ve ödenen geçici vergiler yıllık beyannamede hesaplanan vergiden mahsup edilir. Bu araç mahsubu hesaplamaz, yalnızca tarife vergisini bulur. Mahsuptan sonra ödenecek ya da iade alınacak tutarı kendi kesinti belgelerinle birlikte değerlendir. İşyeri kirası stopajı için kira stopajı, konut kirası beyanı için kira vergisi araçlarına bakabilirsin.

Gelir vergisi hesaplarında sık yapılan hatalar

• Üst dilim oranını gelirin tamamına uygulamak. O oranla yalnızca üst dilime giren kısım vergilenir.
• Brüt geliri matrah sanmak; gider, indirim ve istisnaları düşmeden vergi hesaplamak.
• Ücret ve ücret dışı tarife farkını gözetmemek.
• Eski yılın dilimlerini güncel yıl hesabında kullanmak.
• Stopaj ve geçici vergi mahsubunu unutup vergiyi gerçekte olduğundan yüksek sanmak.
• Birden fazla gelir türünü ayrı ayrı vergilendirip birleştirmemek; beyana tabi gelirler çoğunlukla toplanır ve tek tarifeden vergilenir.
• Kümülatif matrah mantığını bilmeden aylık maaşın yıl içinde düşmesini hata sanmak.

İlgili vergi hesaplamaları

Şirketin varsa kazancın gelir vergisiyle değil kurumlar vergisi ile vergilendirilir. Mal ve hizmet satışından doğan vergi için KDV hesaplama, sözleşme ve ücret ödemelerindeki işlem vergisi için damga vergisi araçlarını kullanabilirsin.

Gelir vergisi aracının kapsamı ve sınırları

Araç yalnızca girdiğin matrah üzerinden tarife vergisini hesaplar. Mahsup edilecek stopaj ve geçici vergiyi, istisna ve indirimleri, damga vergisini, sigorta primlerini, fon payı gibi kalemleri ve birden fazla gelir unsurunun birleşimini hesaba katmaz. Sonuç resmî beyan hesabının yerini tutmaz.

Sıkça sorulan sorular

Üst dilime geçmek gelirimin tamamını mı yüksek oranla vergiler?

Hayır. Artan oranlı tarifede yalnızca üst dilime giren kısım yüksek oranla vergilenir; alt kısımlar kendi düşük oranlarında kalır.

Gelir vergisi nasıl hesaplanır, formülü nedir?

Matrah dilimlere bölünür, her dilime giren tutar kendi oranıyla çarpılır ve sonuçlar toplanır. Efektif oran, toplam verginin matraha bölümüdür.

Ücret ve ücret dışı tarife neden farklı olabilir?

GVK 103'te ücret gelirleri için üçüncü dilimin üst sınırı farklı belirlenebilir. Araç bu yüzden gelir türünü ayrıca sorar; güncel sınırları GİB'den kontrol et.

Stopajla kesilen vergi ne olur?

Yıl içinde kaynağında kesilen vergiler beyannamede hesaplanan vergiden mahsup edilir. Bu araç mahsubu hesaplamaz.

Gelir vergisi beyannamesi ne zaman verilir?

Genel kural olarak izleyen yılın Mart ayında verilir; beyan zorunluluğu ise gelir türüne ve tutara göre değişir. Güncel takvim ve eşikler için GİB duyurularına bak.

Dilim tutarları neden bu sayfada yazmıyor?

Dilim sınırları her yıl yeniden değerleme oranıyla artırılır; eski bir rakamın sayfada kalması yanıltıcı olur. Hesaplayıcı tarifeyi güncel yıl verisinden uygular, ama esas olan her zaman resmî kaynaktır.

Gelir vergisi aracı nasıl kullanılır?

Yıllık vergi matrahını yaz, gelir türünü (ücret ya da ücret dışı) seç. Araç hesaplanan gelir vergisini, vergi sonrası kalan tutarı ve efektif oranı gösterir. Sonucu stopaj, geçici vergi ve indirimlerinle birlikte değerlendir; beyandan önce GİB ve mali müşavirinle teyit et.

Kaynaklar

• 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m.103 (gelir vergisi tarifesi).
• GİB, Gelir Vergisi Genel Tebliğleri (her yıl ilan edilen tarife).