- Siyah kutu çizmek ya da yazıyı beyaza boyamak veriyi silmez; metin katmanı altta durur ve kopyalanabilir.
- Kalıcı karartma için sayfa görüntüye çevrilir, kutu üzerine basılır, metin katmanı kaldırılır. PDF karartma aracı bunu yapar.
- KVKK rehberi karartmayı "verinin bütününün geri döndürülemeyecek şekilde kapatılması" olarak tanımlar; kısmi yıldızlama maskelemedir.
- Dilekçede kendi kimlik numaran kalır (HMK m.119, 129); eklerde davayla ilgisi olmayan üçüncü kişilerin verisi karartılır.
Mahkemeye vereceğin dilekçeye bir banka dekontu ekleyeceksin. Dekontta senin bilgilerinle birlikte alakasız iki kişinin adı ve IBAN'ı görünüyor. Ya da ev sahibin "örnek olsun" diye eski kira sözleşmesini istiyor, sözleşmede önceki kiracının kimlik numarası var. Bu yazı, PDF'teki kişisel veriyi geri getirilemeyecek biçimde nasıl kapatacağını, hangi yöntemlerin işe yaramadığını ve mevzuatın bu işe ne dediğini anlatıyor.
Siyah kutu çizmek neden yetmiyor?
PDF'te gördüğün sayfa katmanlardan oluşur. Yazılar bir katmanda, resimler başka bir katmanda, sonradan eklenen şekiller ve yorumlar üçüncü bir katmanda durur. Metnin üzerine siyah dikdörtgen çizdiğinde ekranda kapanmış görünür ama yazı alttaki katmanda olduğu gibi kalır.
Bunu denemek için şu testi yap: kutu çizdiğin PDF'i aç, kutunun üstünde farenin sol tuşuna basılı tutup sürükle, Ctrl+C ile kopyala ve bir metin dosyasına yapıştır. Kimlik numarası olduğu gibi gelir. Ctrl+F ile aradığında da bulunur. Kutuyu seçip Delete tuşuna basan biri yazıyı zaten doğrudan görür.
Aynı sorun şu yöntemlerin hepsinde var:
- Word'de belgeye siyah dikdörtgen koyup PDF'e kaydetmek.
- PDF okuyucunun "şekil" ya da "yorum" aracıyla kutu eklemek.
- Yazıyı seçip rengini beyaza çevirmek ya da arkasına beyaz dolgu koymak.
- Belgeyi ekran görüntüsü alıp tekrar PDF yapmak, ama görüntü yerine orijinal sayfayı kullanmaya devam etmek.
Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun silme ve yok etme rehberi, kâğıt belgelerde karartmanın "geri döndürülemeyecek ve teknolojik çözümlerle okunamayacak şekilde" yapılmasını ister. Dijital karşılığı da aynı şart: alttaki veri hiçbir yolla geri gelmemeli.
Kalıcı karartma nasıl yapılır?
Kalıcı yöntem iki adımdan oluşur. Önce sayfa bir görüntüye çevrilir; artık yazı diye bir şey yok, yalnız pikseller var. Sonra kutu bu görüntünün üzerine basılır ve yeni PDF yalnız görüntülerden oluşturulur. Kutunun altında kurtarılacak metin kalmaz, çünkü metin katmanı yeni dosyada hiç yoktur.
Hesapo'nun PDF karartma aracı bunu şöyle yapar:
- PDF'i yükle. Araç metin katmanını okur.
- Aranacak veri türlerini aç: T.C. kimlik numarası, IBAN, telefon, e-posta. Ad soyad ya da dosya numarası gibi kalıba sığmayan şeyleri özel kelime kutusuna virgülle yaz.
- Araç sayfaları kendiliğinden tarar. "Bulunanlar" bölümünde toplam eşleşme ve türlere göre dağılım, her sayfanın köşesinde o sayfadaki eşleşme sayısı görünür. Kapanmasını istemediğin bir tür varsa anahtarını kapat.
- "Karart" de. Sayfalar 150 DPI görüntüye çevrilir, kutular basılır, dosya iner.
- İndirdiğin dosyada testi tekrarla: kutunun üstünde metin seçmeye çalış, Ctrl+F ile numarayı ara. İkisi de boş dönmeli.
Çıktıda metnin seçilemez olması bir yan etki değil, yöntemin kendisidir. Belgeyi sonradan aramak istiyorsan karartılmamış aslını ayrı sakla; mahkeme ya da kurum aslını isterse zaten lazım olur.
Kimlik numarası ve IBAN nasıl tanınıyor?
Belgede 11 haneli çok sayı olabilir: fatura numarası, sipariş kodu, takip numarası. Hepsini kapatmak belgeyi anlamsızlaştırır. Bu yüzden araç T.C. kimlik numarasının kontrol hanesi hesabını uygular; yalnız hesabı tutan sayılar işaretlenir. IBAN'da da TCMB tebliğindeki yapı aranır: "TR" ile başlayan 26 karakter ve MOD 97-10 kontrolü. Yanlış kopyalanmış, eksik ya da uydurma bir IBAN kapatılmaz. Böyle bir diziyi yine de kapatmak istersen özel kelime olarak yazarsın.
Karartma mı, maskeleme mi?
İki kelime günlük dilde karışır ama KVKK rehberinde ayrı tanımları var. Karartma, verinin bütününün kimliği belirlenemeyecek şekilde üstünün çizilmesi, boyanması ya da buzlanmasıdır. Maskeleme, verinin belli alanlarının silinmesi, çizilmesi ya da yıldızlanmasıdır. "0(532) * **" maskelemedir; numaranın tamamı siyah kutu altındaysa karartmadır.
Hangisi gerekli? Belgenin amacına bağlı. Bir dekontta ödemenin yapıldığını göstermek istiyorsun, alıcının kim olduğu önemli değilse IBAN'ın tamamını karart. Alıcının belirli bir kişi olduğunu göstermen gerekiyorsa son dört haneyi açık bırakıp kalanı kapatmak işe yarayabilir; bunu da aracın özel kelime kutusuyla yaparsın: IBAN'ın ilk 22 karakterini kelime olarak yazarsın, son dört hane açık kalır.
Rehber bir de şuna dikkat çeker: kısmi maskeleme her zaman anonimleştirme sayılmaz. Başka verilerle birleşince kişi yeniden tanımlanabiliyorsa veri hâlâ kişisel veridir. Adın karartılıp doğum tarihi, adres ve telefonun açık kaldığı bir belgede kimlik hâlâ bellidir.
Mevzuat ne diyor?
6698 sayılı Kanun'un 3. maddesi kişisel veriyi "kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi" olarak tanımlar. Kimlik numarası, IBAN, telefon ve e-posta bu tanımın içindedir; ad soyad da öyle.
Kanun'un 4. maddesi kişisel verinin "işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü" olmasını ister. Bir belgeyi paylaşırken amacın için gerekmeyen veriyi de paylaşıyorsan bu ilkeyle çelişirsin. 7. madde, işlenme sebebi ortadan kalkan verinin silinmesini, yok edilmesini ya da anonim hâle getirilmesini düzenler; bunun usulü 28.10.2017 tarihli ve 30224 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmeliktedir. Yönetmeliğin 8. maddesi silmeyi "hiçbir şekilde erişilemez ve tekrar kullanılamaz hâle getirme" olarak tanımlar. Geri alınabilir bir kutu buna uymaz.
- madde veri sorumlusuna, kişisel verilere hukuka aykırı erişimi önleyecek teknik ve idari tedbirleri alma yükümlülüğü yükler; 18. madde bu yükümlülüğü yerine getirmeyenler için idari para cezası öngörür. Kendi evrakını paylaşan sıradan bir kişi çoğu zaman "veri sorumlusu" değildir; ama bir şirket, dernek ya da büro adına belge paylaşıyorsan bu yükümlülük seni ilgilendirir.
Mahkemeye sunulan belgelerde ne karartılır, ne karartılmaz?
Karartma hevesiyle dilekçenin zorunlu unsurlarını kapatma. 6100 sayılı HMK'nın 119. maddesi dava dilekçesinde davacının T.C. kimlik numarasını, 129. maddesi cevap dilekçesinde davalınınkini zorunlu unsur sayar; bunlar eksikse hâkim bir haftalık kesin süre verir, tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır. Tarafların adı, adresi ve vekilin bilgileri de aynı listededir.
Eklerde durum farklı. 121. madde, dilekçede gösterilen belgelerin asıllarının ya da örneklerinin dilekçeye eklenmesini ister; belgenin içinde davayla ilgisi olmayan üçüncü kişilerin verisi varsa bunu kapatmak belgeyi delil olmaktan çıkarmaz. Kanun'un 28. maddesindeki yargı istisnası mahkemenin kendi işlemleri içindir; belgeyi hazırlayan taraf için ölçülülük ilkesi geçerli kalır.
Pratik bir ölçü: belgeyi hangi vakıayı ispat için sunuyorsun? O vakıayla ilgili her şey açık kalsın, kalanı kapansın. Dilekçede "ekteki dekontta üçüncü kişilere ait IBAN ve adlar karartılmıştır, aslı talep hâlinde sunulacaktır" diye bir cümle yazmak hâkimin belgeyi okurken kafasında soru bırakmaz.
UYAP'tan gönderilecek dosyalarda bir de boyut konusu var. Anayasa Mahkemesi'nin UYAP bireysel başvuru kılavuzu tek dosya için 40 MB sınırı yazar. Karartma sayfaları görüntüye çevirdiği için uzun belgelerde dosya büyür. Önce PDF bölme ile yalnız gereken sayfaları ayır, sonra karart; çıktı yine büyükse PDF sıkıştırma ile küçült.
Taranmış belgelerde durum
Tarayıcıdan çıkan PDF genellikle sadece görüntüdür; içinde aranacak metin yoktur. Karartma aracı bu dosyada eşleşme bulamaz ve bunu söyler. Bu araç OCR yapmaz. İki yolun var: belgeyi önce OCR'dan geçirip metin katmanı eklemek, sonra karartmak; ya da bir resim düzenleyicide kutuyu elle çizmek. İkinci yolda da dosyayı görüntü olarak kaydetmen gerekir; "katman olarak kutu" sorunu burada da geçerlidir.
Metin katmanı olan bir PDF'te bile bazı alanlar resim olabilir: taranmış imza bloğu, yapıştırılmış ekran görüntüsü, logo içindeki telefon. Araç bunları görmez. Çıktıyı açıp kutusuz kalan alanlara bak; gerekiyorsa o sayfayı ayrıca elle düzenle.
Göndermeden önce kontrol listesi
- Kapattığın yerin üstünde metin seçilebiliyor mu? Seçilebiliyorsa karartma kalıcı değil.
- Ctrl+F ile kapattığın numaranın bir parçasını ara. Bulunuyorsa kalıcı değil.
- Dilekçenin zorunlu unsurlarını (taraf kimlik numaraları, adresler) kapatmadığına bak.
- Görüntü içindeki rakamları ve el yazısını gözden geçir; araç onları yakalamaz.
- Karartılmamış aslını ayrı bir klasörde sakla.
- Karartma yaptığını ve neyi kapattığını dilekçede ya da e-postada bir cümleyle belirt.
Kaynaklar
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (m.3, 4, 7, 12, 18, 28)
- Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Hakkında Yönetmelik (RG 28.10.2017/30224)
- KVKK, Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Rehberi (Ocak 2018)
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (m.119, 121, 129)
- Uluslararası Banka Hesap Numarası Hakkında Tebliğ (Sayı: 2008/6)
- Anayasa Mahkemesi, UYAP Avukat Portal bireysel başvuru kılavuzu
