Bağıl ve Mutlak Değerlendirme Farkı Nedir? Hangi Derste Hangisi Uygulanır

Bağıl değerlendirmede harf notunu sınıfın geri kalanına göre nerede durduğun belirler; mutlak değerlendirmede ise yalnız kendi notun. Aynı 60, mutlak tabloda CC olurken zor geçmiş bir sınavın bağıl hesabında BB'ye çıkabilir. Öğrencilerin çoğu bu farkı not açıklandıktan sonra fark eder ve "benim dersim hangi sisteme göre değerlendirildi" diye sorar. Aşağıda iki sistemi karşılaştırıyor, bir üniversitenin hangi durumda hangisine geçtiğini iki yönergeden örnekle gösteriyorum. Sınıfın notlarıyla hesabı yapmak istersen aşağıdaki aracı kullanabilirsin.

Bağıl ve mutlak değerlendirme arasındaki fark

Mutlak değerlendirmede harf aralıkları dönem başlamadan bellidir. Atatürk Üniversitesi'nin sabit aralıklı tablosunda 88 ve üstü AA, 81-87,99 BA'dır; kim hangi notu alırsa o aralığın harfini alır. Sınıfın diğer öğrencilerinin ne aldığı senin harfini değiştirmez.

Bağıl değerlendirmede aralıklar sınavdan sonra çıkar. Öğretim elemanı sınıfın ortalamasını ve standart sapmasını bulur, her öğrencinin notunu T-skoruna çevirir ve sınıfın düzeyine göre harfleri dağıtır. Sınav zor geçip herkes düşük aldıysa aralıklar aşağı kayar, kolay geçtiyse yukarı.

Bağıl sistemin amacı, aynı dersi farklı öğretim elemanlarından ya da farklı yıllarda alan öğrencilerin notlarını karşılaştırılabilir kılmaktır. Zor soru soran bir hocanın bütün sınıfı düşük harf almasın, kolay sınav yapan bir başkasının öğrencileri de haksız avantaj kazanmasın diye kurulur.

Hangi sistemin uygulanacağına kim karar verir?

Türkiye'de bütün üniversitelere uygulanan tek bir bağıl değerlendirme yönetmeliği yok. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 44. maddesinin (b) bendi; diploma programlarının ölçme ve değerlendirmesinin nasıl yapılacağını, sınav çeşitlerini ve bunların ders başarı notuna katkısını, Yükseköğretim Kurulunun belirlediği temel ilkelere uygun olarak yükseköğretim kurumlarının senatolarının belirleyeceğini söyler.

Bu yüzden her üniversite kendi metnini çıkarır: "sınav ve başarı değerlendirme yönergesi", "bağıl değerlendirme yönergesi" ya da "başarı değerlendirme sistemleri uygulama esasları" gibi. Bu metinler üniversitenin ön lisans ve lisans eğitim-öğretim yönetmeliğine dayanır ve çoğu zaman öğrenci işleri ya da hukuk müşavirliği sayfasında yayımlanır. Kendi dersinin hangi sistemle değerlendirildiğini bilmek istiyorsan ilk bakacağın yer burası.

Karşılaştırma için iki metin kullanıyorum: Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi Sınav ve Başarı Değerlendirme Yönergesi ile Atatürk Üniversitesi'nin 15.03.2024 tarihli Senato kararıyla kabul edilen Başarı Değerlendirme Sistemleri Uygulama Esasları.

Bağıl sistem kullanan üniversite ne zaman mutlak tabloya geçer?

İki metin de bağıl sistemi esas alır, ama belli koşullarda T-skorunu bırakıp sabit aralıklara döner:

Az öğrenci kuralının nedeni istatistiktir. On kişilik bir seçmeli derste bir öğrencinin çok yüksek ya da çok düşük notu ortalamayı ve standart sapmayı sarsar; T-skoru o zaman sınıfın gerçek dağılımını göstermez. Yüksek ortalama kuralı ise çalışkan bir sınıfta iyi not alan öğrencinin bağıl hesap yüzünden düşük harfe itilmesini önler.

Öğrenci sayısı sayılırken herkes hesaba girmez. Alanya yönergesine göre devamsızlar, yarıyıl sonu sınavına girmeyenler ve istatistik sınırlarının dışında kalanlar değerlendirmeye katılan öğrenci sayısından düşülür. 18 kişilik bir derste üç öğrenci finale girmediyse değerlendirmeye 15 kişi girer ve bütün sınıf mutlak sisteme geçer.

Hangi derslerde doğrudan mutlak sistem uygulanır?

Bazı ders ve sınav türleri baştan bağıl hesabın dışında tutulur. Alanya yönergesinin 8. maddesi bitirme projesi, bitirme tasarım projesi, uygulama ve staj derslerinin notlarını mutlak sistemle değerlendirir; hangi dersin bu gruba girdiğine birimin yönetim kurulu karar verir.

Atatürk Üniversitesi'nin uygulama esaslarının 7. maddesi tek ders sınavı ve ek ders sınavına giren öğrenciler için yarıyıl içi notları hesaba katmaz. Bu sınavlarda alınan not ham başarı notu sayılır ve karşılığı doğrudan sabit aralıklı tablodan verilir. Bu sınavlarda başarısız olan öğrencinin sonraki sınavları da aynı şekilde değerlendirilir.

Mantık aynı: tek başına sınava giren öğrencinin karşılaştırılacağı bir sınıf yoktur, staj ve projede ise öğrenciler aynı sınavı çözmez.

Mutlak tablolar da üniversiteden üniversiteye değişir

"Mutlak sistem" denince herkesin aynı tabloyu kullandığı düşünülür, ama iki metindeki aralıklar farklıdır:

Atatürk'ün metni bir adım daha ekler. Sabit aralıklı tablo kullanılmadan önce ham başarı notları sınıf ortalamasına göre bir katsayıyla çarpılır: ortalama 80 ve üstündeyse 1, 40 ile 80 arasındaysa 1 + (80 − ortalama) ÷ 200, 40'ın altındaysa 1,20. Ortalaması 65, standart sapması 7 olan 35 kişilik bir sınıfı düşün. Standart sapma 8'in altında olduğu için sabit aralıklı tablo kullanılır, katsayı 1 + 15 ÷ 200 = 1,075 olur. Ham notu 70 olan öğrencinin notu 75,25'e çıkar ve CB yerine BB alır. Yani bu üniversitede "mutlak" tablo bile sınıfın ortalamasına tamamen kayıtsız değildir.

Hangi sistem öğrencinin lehine çalışır?

Cevap sınavın nasıl geçtiğine bağlı. Alanya yönergesiyle bir örnek: 40 kişilik bir derste sınav zor geçmiş, ortalama 45, standart sapma 12. Ham notu 60 olan öğrencinin T-skoru 50 + 10 × 15 ÷ 12 = 62,5 olur. Ortalama 42,5 ile 47,5 arasında olduğu için sınıf "zayıf" düzeydedir ve bu düzeyde BB 59'dan başlar. Öğrenci BB alır. Aynı 60 mutlak tabloda CC'dir.

Ters durumu iki yönerge sınırlıyor. Ortalama Alanya'da 70'e, Atatürk'te 80'e ulaştığında sistem mutlak tabloya döner; çalışkan bir sınıfta iyi not alan öğrencinin bağıl hesap yüzünden düşük harfe itilmesi böylece engellenir. Ortalama bu sınırın hemen altındaysa bağıl hesap sürer ve sınıfın çoğu senden yüksek aldıysa harfin mutlak tablodakinden düşük çıkabilir.

Bağıl sistemde en güvenli yol yine sınıf ortalamasının belirgin biçimde üstünde olmaktır. Kendi T-skorunu ve harfini hesaplamak için ortalamayı ve standart sapmayı bilmen gerekir; not listesinin standart sapmasını standart sapma hesaplama aracında, ham notunu vize final ortalama aracında bulabilirsin.

Çok düşük ve çok yüksek notlar hesabı nasıl etkiler?

Sınavı boş veren birkaç öğrenci ortalamayı aşağı çeker, diğer herkesin T-skorunu yapay olarak yükseltir. Yönergeler bu yüzden istatistiğe girecek notlara sınır koyar, ama sınırlar farklıdır:

• Alanya'da bağıl değerlendirmeye katılma alt sınırı 20, üst sınırı 80'dir; bu aralığın dışındaki notlar istatistik hesabına katılmaz. Ham başarı notu 35'in altında kalan ya da yarıyıl sonu sınavından 35'in altında alan öğrenci, bağıl notuna bakılmadan FF alır.
• Atatürk'te ham başarı alt limiti birimin uygulama esaslarında 40 ile 50 arasında belirlenir; altında kalan FF alır. İstatistik dışı bırakma sınırını en fazla 25 olmak üzere öğretim elemanı belirler; bu sınır yüzünden dışarıda kalan öğrenci sayısı derse devam eden öğrencilerin yüzde 30'unu geçemez. Yarıyıl sonu sınav limiti uygulanacaksa en fazla 60 olabilir.

Bu sınırlar hangi öğrencinin sınıfın "istatistiğine" dahil olduğunu belirler. Kendi notun değişmese bile bir arkadaşının alt sınırın altında kalması ortalamayı ve dolayısıyla senin harfini etkileyebilir.

Bütünleme ve not itirazında hangi sistem kullanılır?

Her iki metin de finalde kullanılan sistemi korur. Alanya yönergesinin 7. maddesine göre bütünleme sınavında alınan ya da itiraz sonucu değişen notlar harfe çevrilirken önceki sistem aynen uygulanır: değerlendirme bağıl yapıldıysa T-skoru tablosu, mutlak yapıldıysa mutlak tablo esas alınır.

Atatürk'te final sonrası harfler T-skoruyla verildiyse bütünlemeye giren öğrenci için finalden sonra oluşan sınıf ortalaması ve standart sapmayla yeni bir T-skoru hesaplanır. Final sonrası sabit aralıklı tablo kullanıldıysa bütünleme notu da aynı tabloya göre harfe çevrilir.

Bağıl sistemde itiraz, harfin kendisinden çok hesaba giren veriye yapılır: kâğıdın yanlış okunması, bir sorunun puanının eksik toplanması ya da notun sisteme yanlış girilmesi. "Sınıf ortalaması yüksekti, harfim düşük kaldı" gerekçesi tek başına itiraz konusu olmaz, çünkü sistem bu şekilde çalışır. İtiraz süresi ve yolu üniversitenin yönetmeliğinde yazar; dilekçe için not itiraz dilekçesi aracına bakabilirsin.

Kendi dersinin kuralını nasıl öğrenirsin?

Üniversitenin web sitesinde "başarı değerlendirme", "bağıl değerlendirme" ya da "sınav yönergesi" diye arat ve şu soruların cevabını bul: en az kaç öğrencide T-skoru kullanılıyor, hangi ortalamada mutlak tabloya geçiliyor, ham not ve final alt sınırı kaç, staj ve proje dersleri nasıl değerlendiriliyor. Fakülte ya da bölümün ayrıca uygulama esasları varsa (Atatürk'te ham not alt sınırı gibi bazı değerler birim esaslarında belirlenir) onu da kontrol et.

Bu sayıları bulduktan sonra harfini bağıl değerlendirme hesaplama aracında kendi üniversitenin kurallarıyla hesaplayabilirsin. Harfin genel ortalamana etkisi için üniversite not ortalaması aracını, üniversitedeki diğer belge ve hesaplar için üniversite sayfasını kullanabilirsin. Kesin sonuç her zaman öğretim elemanının öğrenci bilgi sistemine girdiği nottur.

Kaynaklar: 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu m.44/b, mevzuat.gov.tr; Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi Sınav ve Başarı Değerlendirme Yönergesi m.5-8, Tablo 1 ve Tablo 2 (hukukmusavirligi.alanya.edu.tr); Atatürk Üniversitesi Başarı Değerlendirme Sistemleri Uygulama Esasları m.4-7, Tablo I ve Tablo II (atauni.edu.tr).