Karar Matrisi

Bu araç birden fazla seçeneği ağırlıklı kriterlerle puanlar ve en yüksek puanlı seçeneği bulur. Telefon, iş teklifi, ev, tedarikçi ya da herhangi bir ikilemde önce önemli kriterleri ve ağırlıklarını yazarsın, sonra her seçeneği bu kriterlerde puanlarsın. Araç ağırlıklı ortalamayı hesaplar, seçenekleri sıralar ve ilk iki seçenek arasındaki farkı gösterir.

Karar matrisi nedir?

Karar matrisi (ağırlıklı puanlama yöntemi), seçenekleri birden fazla kritere göre karşılaştırmanın düzenli bir yoludur. Her kriter önemine göre bir ağırlık alır; her seçenek her kriterde 0-10 arası bir puan alır. Böylece "içimden bir ses bunu diyor" demek yerine önceliklerini açıkça yazıya dökersin. Sonuç rastgele çıkmaz: aynı girdi her zaman aynı sıralamayı verir.

Ağırlıklı puan formülü nedir?

Puan = Σ( ağırlık × puan ) ÷ Σ( ağırlık )
ağırlık: 1-10 arası (kriterin önemi)
puan: 0-10 arası (seçeneğin o kriterdeki başarısı)
Sonuç da 0-10 ölçeğindedir.

Ağırlıkların toplamına bölmek, sonucu her zaman 0-10 ölçeğinde tutar. Kaç kriter girdiğin ya da ağırlıkları 1-10 yerine hangi ölçekte seçtiğin puanın aralığını bozmaz; önemli olan yalnızca oranlar.

Karar matrisi nasıl kullanılır? (adım adım)

1. Karar için önemli kriterleri belirle (en fazla 12). Birbirinden bağımsız olsunlar.
2. Kriterler kutusuna her satıra bir kriter yaz ve sonuna 1-10 arası ağırlığı ekle (ör. Fiyat 5).
3. Seçenekler kutusuna her satıra bir seçenek yaz (en az 2, en fazla 12).
4. İki noktadan sonra her kriter için 0-10 puanı, kriterlerle aynı sırada yaz (ör. Telefon A: 7, 8, 6). Puanları boşluk ya da noktalı virgülle de ayırabilirsin.
5. Sonuçta önerilen seçeneği, puanını, ikinciyle farkı ve bütün sıralamayı oku.

Örnek karar matrisi hesaplama

Üç telefon arasında seçim yaptığını düşün. Kriterler: Fiyat (ağırlık 5), Performans (4), Tasarım (2). Toplam ağırlık 11.

Telefon A: 7, 8, 6  → (7×5 + 8×4 + 6×2) ÷ 11 = 79 ÷ 11 ≈ 7,182
Telefon B: 9, 6, 7  → (9×5 + 6×4 + 7×2) ÷ 11 = 83 ÷ 11 ≈ 7,545
Telefon C: 5, 9, 9  → (5×5 + 9×4 + 9×2) ÷ 11 = 79 ÷ 11 ≈ 7,182

Önerilen: Telefon B (7,545), ikinciyle fark ≈ 0,363

Telefon A ve C aynı puanı alıyor; sonuç tablosunda beraberlik olduğunda girdideki sıra korunur. Araçtaki "ilk sırada beraberlik" göstergesi yalnızca birinci sıra için işaretlenir.

Ağırlıklar değişirse sıralama nasıl değişir?

Puanları aynı bırakıp ağırlıkları değiştir: Fiyat 2, Performans 4, Tasarım 5. Toplam yine 11.

Telefon A: (7×2 + 8×4 + 6×5) ÷ 11 = 76 ÷ 11 ≈ 6,909
Telefon B: (9×2 + 6×4 + 7×5) ÷ 11 = 77 ÷ 11 = 7,000
Telefon C: (5×2 + 9×4 + 9×5) ÷ 11 = 91 ÷ 11 ≈ 8,273

Önerilen: Telefon C

Seçenekler aynı, ama öncelik fiyattan tasarıma kaydığı için kazanan değişti. Yöntemin işe yarayan tarafı da bu: sonucu puanlar kadar önceliklerin belirler. Bu yüzden ağırlıkları dürüstçe ve puanlamaya başlamadan önce belirle.

Karar matrisi hangi kararlarda işe yarar?

Yöntem, seçeneklerin birden fazla ölçütte birbirinden ayrıldığı ve hiçbirinin her açıdan üstün olmadığı kararlarda işe yarar. Telefon ya da bilgisayar seçimi, iş teklifleri arasında tercih, tedarikçi karşılaştırması, kiralık daire seçimi, tatil yeri, yazılım ya da araç değerlendirmesi tipik örnekler. Tek bir ölçüte bağlı kararlarda (yalnızca fiyat gibi) matrise gerek yok. Ölçütler çatıştığında, örneğin ucuz ama yavaş bir seçenekle pahalı ama hızlı bir seçenek arasında kaldığında, matris önceliklerini görünür kılar.

Girdi nasıl görünür?

Varsayılan örnekte araç iki kutudan okur. Kriterler kutusu üç satır: "Fiyat 5", "Performans 4", "Tasarım 2". Seçenekler kutusu da üç satır: "Telefon A: 7, 8, 6", "Telefon B: 9, 6, 7", "Telefon C: 5, 9, 9". Her seçeneğin puan sayısı kriter sayısına eşit olmalı; eksik ya da fazla puan girersen araç hangi satırda sorun olduğunu söyler.

Sonuç ne kadar sağlam? Duyarlılık kontrolü

İlk iki seçenek arasındaki fark küçükse sonuç tek bir ağırlık değişikliğiyle tersine dönebilir. Bunu sınamak için aynı puanlarla ağırlıkları biraz oynat: en önemli kriterin ağırlığını bir ya da iki puan azalt, artır ve kazananın değişip değişmediğine bak. Yukarıdaki örnekte B'nin A'ya karşı 0,363 puanlık üstünlüğü vardı; ağırlıklar fiyattan tasarıma kaydırılınca kazanan C oldu. Bu, B'nin avantajının fiyat önceliğine bağlı olduğunu gösteriyor. Ağırlıkları oynattığında kazanan aynı kalıyorsa karar daha sağlamdır.

Kırılma noktası: fiyat ağırlığı kaçta kazanan değişir?

Aynı telefon örneğinde Performans 4 ve Tasarım 2 sabit kalsın, yalnız Fiyat ağırlığını değiştir. Araç her satırı üç ondalığa yuvarlar:

Kırılma noktasını cebirle de bulabilirsin. Fiyat ağırlığına w dersen B'nin pay kısmı 9w + 38, C'ninki 5w + 54 olur; ikisi de aynı toplam ağırlığa bölündüğü için B'nin önde kalması 9w + 38 > 5w + 54, yani w > 4 demektir. Fiyat ağırlığı 4 olduğunda iki telefon 7,4 puanda eşitlenir. Araç bu durumda girdide önce yazılan Telefon B'yi önerir ve "İlk sırada beraberlik" satırını işaretler. Kazananın tek bir ağırlık adımıyla değiştiği böyle bir sonuçta seçimi puanlara bırakma; iki seçeneği eleme koşullarıyla yeniden karşılaştır.

Yöntemin sınırları

Matris yalnızca puanlanabilen kriterleri hesaba katar; ölçülmesi zor değerler (güven, his, uzun vadeli etki) puana dönüştürülürken çarpılabilir. Ağırlıklı ortalama, bir kriterdeki çok düşük puanı başka bir kriterdeki yüksek puanla dengeler. Bir seçenek eleme niteliğindeki bir koşulu karşılamıyorsa (bütçeyi aşıyor, zorunlu bir özelliği yok) onu matrise hiç sokma, baştan ele.

Kriter ağırlığı ve puan nasıl seçilir?

Ağırlık seçimi

En önemli kritere en yüksek ağırlığı, ikincil kriterlere daha düşük ağırlıkları ver. Her şeye 10 verirsen ağırlıklar etkisiz kalır, çünkü önemli olan yalnızca oranlar. Önce kriterleri önem sırasına dizip sonra sayı atamak işini kolaylaştırır.

Puan seçimi

Puanları mümkün olduğunca ölçülebilir verilere dayandır; örneğin fiyatı düşük olana yüksek puan ver. Ölçülemeyen kriterlerde (tasarım, his) puanı bir kez, seçenekleri yan yana düşünerek ver. Fiyat gibi "az olanın iyi olduğu" kriterlerde yüksek puanı ucuz olana verdiğinden emin ol; araç puanın anlamını bilmez, yalnızca verdiğin sayıyı hesaplar.

Araç girdiyi nasıl okur?

Kriter satırında son sayı ağırlıktır, ondan önceki her şey kriterin adıdır. "Pil ömrü 4" yazarsan ad "Pil ömrü", ağırlık 4 olur. Ağırlık 0'dan büyük ve en fazla 10 olmalı; 0,5 gibi ondalıklı bir ağırlık da kabul edilir. Seçenek satırında ad ilk iki noktaya kadardır, bu yüzden seçenek adında iki nokta kullanma.

Puanlar boşluk ya da noktalı virgülle ayrılır; sayının hemen arkasındaki virgül ayraç sayılıp atılır. Virgül sayının içindeyse ondalık ayracı olur. Bu kurala göre:

• "7, 8, 6" üç puan olarak okunur: 7, 8 ve 6.
• "7,5 8 6" de üç puan olarak okunur: 7,5, 8 ve 6.
• Boşluksuz yazılan "7,8,6" tek bir parça sayılır; üç kriterli bir matriste araç "3 puan gerekli, 1 girildi" hatası verir.

Ondalıklı puanla örnek: Telefon A'nın fiyat puanını 7 yerine 7,5 yaparsan sonuç (7,5×5 + 8×4 + 6×2) ÷ 11 = 81,5 ÷ 11 ≈ 7,409 olur. Kriterler kutusu en fazla 2.000, seçenekler kutusu en fazla 4.000 karakter alır.

Yuvarlama ve beraberlik

Her seçeneğin ağırlıklı puanı üç ondalığa yuvarlanır ve sıralama bu yuvarlanmış değerle yapılır. İkinciyle fark da yuvarlanmış iki puanın farkıdır. Yuvarlamadan sonra iki puan eşitse araç bunları berabere sayar ve girdideki sırayı korur. Bu yüzden seçenekleri yazarken favorini en üste koymak, beraberlik halinde onu öne çıkarır; tarafsız kalmak istiyorsan sırayı alfabetik ya da rastgele yaz.

Ağırlıkları yüzde olarak görmek

Ağırlığın sonuca etkisi, toplam ağırlık içindeki payıdır. Varsayılan örnekte toplam 11 olduğu için Fiyat %45,5, Performans %36,4, Tasarım %18,2 pay alır. Ağırlıkları 10, 8, 4 yaparsan oranlar ve sonuç değişmez. Bir kriterin payı istediğinden büyük ya da küçük görünüyorsa ağırlığını buna göre düzelt.

Karar matrisinde sık yapılan hatalar

• Aynı özelliği iki ayrı kriter olarak saymak (ör. "fiyat" ve "uygun fiyat"). Sonuç çarpılır.
• Önce favori seçeneği belirleyip ağırlıkları ona göre ayarlamak.
• Fiyat gibi ters yönlü kriterlerde puanı ters vermek.
• Puan sayısını kriter sayısından farklı girmek. Araç bu durumda hata verir.
• Çok küçük bir fark çıktığında sonucu kesin saymak. Farkı ağırlıkları biraz oynatarak sına.

Seçenekler arasındaki farkı yüzde olarak görmek için yüzde hesaplama, birden fazla puanın ortalaması için ortalama hesaplama araçlarını kullanabilirsin. Satın alma kararında fiyat farkını indirim hesaplama, bir yatırımın kâr durumunu kâr zarar hesaplama ile ayrıca inceleyebilirsin.

Sıkça sorulan sorular

Karar matrisi sonucu kesin doğruyu gösterir mi?

Hayır. Sonuç yalnızca senin verdiğin ağırlık ve puanların matematiksel özetidir. Girdiler ne kadar öznelse sonuç da o kadar öznel olur.

En fazla kaç kriter ve seçenek girebilirim?

En fazla 12 kriter ve 12 seçenek girebilirsin; en az 1 kriter ve 2 seçenek gerekir.

Ağırlık ve puan ölçeği nedir?

Ağırlıklar 1-10, puanlar 0-10 arasında. Ondalık sayıları nokta ya da virgülle yazabilirsin.

İki seçenek aynı puanı alırsa ne olur?

Beraberlikte girdideki sıra korunur; ilk sırada beraberlik varsa sonuçta bu belirtilir. Böyle bir durumda kriterleri ya da ağırlıkları gözden geçir.

Sonuç her seferinde aynı mı çıkar?

Evet. Hesap tamamen belirleyicidir (deterministik); aynı kriter, ağırlık ve puanlar aynı sonucu verir.

Karar matrisi aracını nasıl kullanırım?

Kriterleri "Ad ağırlık" biçiminde, seçenekleri "Ad: puan, puan, ..." biçiminde gir. Araç önerilen seçeneği, ağırlıklı puanı, ikinciyle farkı ve bütün sıralamayı gösterir. Sıralamanın sağlam olup olmadığını görmek için ağırlıkları biraz değiştirerek dene.