- Araç 13 ürün için dekara saf azot (N), fosfor (P₂O₅) ve potasyum (K₂O) ihtiyacını TAGEM gübre tavsiye çizelgelerinin Orta Anadolu, orta organik madde (%1-3) kesitinden alır.
- Saf besin, seçtiğin gübrenin içeriğine bölünür: üre için 14 kg N ÷ 0,46 = 30,4 kg üre/da. Toplam = dekar başına miktar × arazi.
- Kuru tarımda azot sulu değerin %55'i, fosfor %70'i, potasyum %60'ı olarak alınır.
- Üç gübre birbirinden bağımsız hesaplanır; DAP ya da 15-15-15 seçince aynı gübreden gelen diğer besinler düşülmez.
- Bölgeye göre ±%20 sapma olağandır; kesin doz için toprak analizi gerekir.
Gübre ihtiyacı hesaplama aracı, ektiğin ürüne ve sulama şekline göre dekara kaç kilo saf azot, fosfor ve potasyum gerektiğini, sonra da bu besini seçtiğin ticari gübreden (üre, amonyum nitrat, DAP, triple süperfosfat, potasyum klorür, 15-15-15, 20-20-0) kaç kilo kullanarak karşılayacağını hesaplar. Ürünü, sulu ya da kuru tarımı, arazi büyüklüğünü ve üç gübre türünü seçersin; sonuçta dokuz sayı görürsün: üç saf besin ihtiyacı (kg/da), üç gübre miktarı (kg/da) ve üç toplam (kg).
Hesap bir ortalama tavsiyedir. TAGEM çizelgeleri aynı ürün için topraktaki organik madde oranına göre dört ayrı değer verir; araç ortadaki kesiti kullanır. Tarlanın analizi varsa analiz raporundaki saf besin miktarını esas al ve bu sayfadaki çevirme formülüyle gübre kilosuna çevir; araç aynı formülü uygular.
Araç neyi hesaplar?
Gübre torbasında yazan "%46 N" ya da "18-46-0" gibi rakamlar, torbanın yüzde kaçının saf besin olduğunu söyler. Tarlanın ihtiyacı ise saf besin olarak bilinir: örneğin sulu buğday için dekara 14 kg saf azot. Araç bu iki bilgiyi birleştirir:
- Ürün ve sulama şekline göre tablodan dekara saf N, P₂O₅ ve K₂O ihtiyacını alır.
- Her besini seçtiğin gübrenin yüzde içeriğine böler: gübre (kg/da) = saf besin (kg/da) ÷ (içerik % ÷ 100). Sonuç bir ondalık basamağa yuvarlanır.
- Dekar başına miktarı arazi büyüklüğüyle çarpar: toplam (kg) = gübre (kg/da) × arazi (da).
Gübre içerikleri araçta şöyle tanımlı:
| Gübre | N | P₂O₅ | K₂O | Hangi besin için seçilebilir |
|---|---|---|---|---|
| Üre | %46 | 0 | 0 | Azot |
| Amonyum nitrat | %26 | 0 | 0 | Azot |
| Amonyum sülfat | %21 | 0 | 0 | Azot |
| DAP | %18 | %46 | 0 | Azot ya da fosfor |
| Triple süperfosfat | 0 | %46 | 0 | Fosfor |
| Potasyum klorür | 0 | 0 | %60 | Potasyum |
| 15-15-15 karma | %15 | %15 | %15 | Azot, fosfor ya da potasyum |
| 20-20-0 | %20 | %20 | 0 | Azot ya da fosfor |
Amonyum nitratı %26 azotlu (CAN) olarak alır; piyasada %33'lük amonyum nitrat da var, torbandaki orana bak.
Dekara saf besin tablosu
Sulu tarım değerleri (kg/da):
| Ürün | N | P₂O₅ | K₂O |
|---|---|---|---|
| Buğday | 14 | 7 | 2 |
| Arpa | 11 | 6 | 2 |
| Mısır | 14 | 6 | 3 |
| Ayçiçeği | 10 | 7 | 5 |
| Domates (açık tarla) | 14 | 10 | 12 |
| Domates (sera) | 22 | 17 | 17 |
| Patates | 14 | 10 | 17 |
| Pamuk | 17 | 10 | 7 |
| Biber | 14 | 10 | 12 |
| Salatalık | 12 | 9 | 12 |
| Karpuz | 12 | 8 | 10 |
| Üzüm (asma) | 8 | 6 | 8 |
| Elma | 8 | 5 | 10 |
Kuru tarımı seçtiğinde araç sulu değeri üç ayrı katsayıyla küçültür ve tam sayıya yuvarlar: azot × 0,55, fosfor × 0,70, potasyum × 0,60. Buğday kuru tarımda 8 kg N, 5 kg P₂O₅ ve 1 kg K₂O olur; TAGEM çizelgesindeki kuru buğday azotu (orta organik maddede 7-8 kg) ile uyumludur. Yağışa bağlı tarımda bitki daha az verim yaptığı ve suyun eksikliği besini kullanmayı sınırladığı için dozlar düşüktür.
Örnek hesap
Aracın varsayılanı: buğday, sulu tarım, 10 dekar, azot için üre, fosfor için DAP, potasyum için potasyum klorür.
| Adım | İşlem | Sonuç |
|---|---|---|
| Saf ihtiyaç | Tablo, buğday sulu | 14 kg N, 7 kg P₂O₅, 2 kg K₂O (dekara) |
| Üre | 14 ÷ 0,46 | 30,4 kg/da |
| DAP (fosfor için) | 7 ÷ 0,46 | 15,2 kg/da |
| Potasyum klorür | 2 ÷ 0,60 | 3,3 kg/da |
| Toplam üre | 30,4 × 10 | 304 kg |
| Toplam DAP | 15,2 × 10 | 152 kg |
| Toplam potasyum klorür | 3,3 × 10 | 33 kg |
İkinci örnek: 5 dekar sulu patates, azot için amonyum nitrat, fosfor için triple süperfosfat, potasyum için potasyum klorür. Saf ihtiyaç 14-10-17. Amonyum nitrat 14 ÷ 0,26 = 53,8 kg/da, toplam 269 kg. Triple süperfosfat 10 ÷ 0,46 = 21,7 kg/da, toplam 108,5 kg. Potasyum klorür 17 ÷ 0,60 = 28,3 kg/da, toplam 141,5 kg. Patatesin potasyum isteği buğdayın sekiz katı; bu yüzden potasyum torbası patateste ciddi bir kalemdir.
Üçüncü örnek, kuru tarım: 10 dekar kuru buğday, aynı gübreler. Saf ihtiyaç 8-5-1. Üre 8 ÷ 0,46 = 17,4 kg/da, toplam 174 kg; DAP 5 ÷ 0,46 = 10,9 kg/da, toplam 109 kg; potasyum klorür 1 ÷ 0,60 = 1,7 kg/da, toplam 17 kg.
DAP ve karma gübrede çifte sayım
Araç üç besini birbirinden bağımsız hesaplar. Bu, iki besini de içeren gübrelerde fazla uygulamaya yol açabilir:
- Yukarıdaki buğday örneğinde fosfor için 15,2 kg/da DAP önerildi. O DAP'ın %18'i azottur: 15,2 × 0,18 = 2,7 kg N. Yani tarlaya zaten 2,7 kg azot girdi; üreyi 14 değil 14 − 2,7 = 11,3 kg N için, yani 11,3 ÷ 0,46 = 24,6 kg/da hesaplaman gerekir.
- Azot için de DAP seçersen araç 14 ÷ 0,18 = 77,8 kg/da DAP yazar. Bu miktar 77,8 × 0,46 = 35,8 kg P₂O₅ getirir; buğdayın ihtiyacı 7 kg. Azotu DAP'tan karşılamak fosforu beş kat aşırır. DAP'ı fosfor gübresi olarak seç, azotu üre ya da amonyum nitrattan tamamla.
- Üç besin için de 15-15-15 seçersen açık tarla domatesinde araç 93,3 + 66,7 + 80 kg/da gösterir. Gerçekte tek torbayı en yüksek ihtiyaca göre (93,3 kg/da) verirsen diğer ikisi fazlasıyla karşılanır; üçünü toplamak yanlıştır.
Kural: önce fosforu ve potasyumu kendi gübresiyle karşıla, sonra bu gübrelerden gelen azotu düş, kalan azotu saf azotlu gübreyle ver. Aracın sonuç notu da bunu hatırlatır.
Sonucu nasıl yorumlarsın?
- Dekar başına miktar torba hesabı içindir: 30,4 kg/da üre için 50 kg'lık torba yaklaşık 1,6 dekara yeter.
- Toplam miktar alışveriş listesidir; 304 kg üre 50 kg'lık 6 torba + 4 kg eder, 7 torba alırsın.
- Azotu bölünmüş ver: tahılda bir kısmı ekimle, kalanı kardeşlenme ve sapa kalkma döneminde. Fosfor ve potasyum çoğunlukla ekimle birlikte toprağa karıştırılır. Araç bölme oranı vermez; ürüne göre tarım il müdürlüğünün önerisine bak.
- Toprak analizi yaptırdıysan raporun saf besin tavsiyesini esas al. TAGEM kılavuzu aynı yöntemi anlatır: rapordaki saf azotu üre için 2,2 ile, amonyum sülfat için 5 ile, DAP için 5,5 ile çarp; bunlar 100 ÷ içerik yüzdesinin yuvarlanmış hâlidir ve araçtaki bölme işlemiyle aynı sonucu verir.
Sınırlar
| Sınır | Açıklama |
|---|---|
| Bölge | Değerler Orta Anadolu çizelgesinden; Marmara, Karadeniz, Ege ve Akdeniz'de aynı ürün için farklı rakamlar var, ±%20 sapma olağan |
| Organik madde | Orta kesit (%1-3) kullanılır; organik maddesi %1'in altındaki topraklarda ihtiyaç daha yüksek, %3'ün üstünde daha düşük |
| Topraktaki hazır besin | Analiz yoksa topraktaki mevcut fosfor ve potasyum bilinmez; yıllarca fosfor verilmiş tarlada ihtiyaç tabloya göre daha az olabilir |
| Mikro elementler | Çinko, demir, bor hesaplanmaz |
| Organik gübre, ahır gübresi | Hesaba girmez; ahır gübresi verdiysen kimyasal dozu azalt |
| Arazi | 0,1 ile 100.000 dekar arası |
Sık yapılan hatalar
- Dekar ile dönümü karıştırmak. Araçta birim dekardır (1.000 m²); yaygın kullanımda dönüm de aynı alanı anlatır. Hektar girme: 1 hektar = 10 dekar.
- Torbadaki gübre kilosunu saf besin sanmak. 50 kg üre 23 kg saf azottur; tablodaki 14 kg saf azotu torba kilosu olarak uygulamak dozu yarıya düşürür.
- Sulu tarlada kuru değer kullanmak ya da tersi. Yağmurlama ya da damlama ile sulanan tarla sulu tarımdır.
- Aynı besini iki gübreden vermek. Yukarıdaki DAP ve 15-15-15 örneklerine bak.
- Analizi atlamak. TAGEM kılavuzu ilk adım olarak toprak analizini sayar; araçtaki tablo analizi olmayan tarla için yaklaşık başlangıçtır.
- Pülverizatör dozunu bu araçla hesaplamaya çalışmak. Yaprak gübresi ve ilaç dozu için tarımsal ilaç dozaj aracı var; alan birimlerini çevirmek için birim çevirici kullanabilirsin.
Kaynaklar
- TAGEM, Toprak analiz sonuçlarına göre gübre tavsiye verileri (bölge çizelgeleri ve çevirme katsayıları)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM)
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Toprak ve Bitki Besleme Birimi (araştırma enstitüsü sayfası)
- Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri
Sıkça sorulan sorular
Tablodaki değerler nereden geliyor?
TAGEM'in toprak analiz sonuçlarına göre hazırladığı gübre tavsiye çizelgelerinden; araç Orta Anadolu bölgesinin orta organik madde (%1-3) sütununu kullanır. Çizelgeler araştırma enstitülerinin tarla denemelerinden hazırlanmıştır ve saf besin olarak verilir.
Toprak analizi yaptırdım, aracı nasıl kullanayım?
Raporda saf azot, fosfor ve potasyum tavsiyesi yazar. Aracın tablosu yerine o rakamları kullan ve aynı formülü uygula: saf besin ÷ (gübre içeriği ÷ 100). Örneğin rapor 9 kg N diyorsa üre 9 ÷ 0,46 = 19,6 kg/da olur. Araç analiz değeri girmeye izin vermez; hesabı elle yap.
Kuru tarım değerleri nasıl bulunuyor?
Sulu değer üç katsayıyla küçültülüp tam sayıya yuvarlanır: azot × 0,55, fosfor × 0,70, potasyum × 0,60. Buğdayda 14-7-2 sulu değeri 8-5-1 olur. Bu kesit TAGEM'in kuru tarım satırlarıyla uyumlu bir yaklaşımdır.
DAP seçince azot neden düşmüyor?
Araç üç besini bağımsız hesaplar ve sonuç notunda bunu söyler. DAP'tan gelen azotu kendin düşmelisin: fosfor için önerilen DAP kilosunu 0,18 ile çarp, çıkan azotu saf azot ihtiyacından çıkar, kalanı üre ya da amonyum nitratla ver.
Dekar mı dönüm mü?
Araç dekar kullanır; 1 dekar = 1.000 m². Günlük dilde dönüm de aynı alan için kullanılır. 1 hektar 10 dekardır.
Gübreyi ne zaman vermeliyim?
Araç zamanlama vermez. Genel uygulama fosfor ve potasyumu ekimle toprağa karıştırmak, azotu bölerek (ekim, kardeşlenme, sapa kalkma) vermektir. Ürüne ve bölgeye özel takvim için il ya da ilçe tarım müdürlüğüne danış.
Sonuç bölgem için çok yüksek ya da düşük görünüyor, neden?
Değerler Orta Anadolu çizelgesinden geldiği için diğer bölgelerde ±%20 sapma olağandır. Organik maddesi yüksek topraklarda ihtiyaç düşer, kumlu ve fakir topraklarda artar. Kesin doz için toprak analizi gerekir.
Ahır gübresi verdiysem kimyasal gübreyi azaltmalı mıyım?
Evet, ama araç bunu hesaplamaz. Ahır gübresi ve kompost topraktaki organik maddeyi ve besin stoğunu artırır; analiz raporu bunu dikkate alır. Analiz yoksa tarım müdürlüğünün bölgesel önerisiyle dozu düşür.