# Kök ve Ekler Defteri

> Ortaokul Türkçe sözcükte yapı: kök, gövde, çekim ve yapım ekleri, basit, türemiş ve birleşik sözcükler. Konu anlatımı, kartlar, hata avı, test ve A4 çalışma kâğıdı.

- Adres: https://hesapo.com/kok-ve-ekler/
- Kategori: [Eğitim](https://hesapo.com/kategori/egitim/)
- Son güncelleme: 2026-10-28

Kökü bulmayı, gövdeyi tanımayı, çekim ekiyle yapım ekini ayırmayı ve basit, türemiş, birleşik sözcükleri örnekleriyle sayfa sayfa anlattık; kartlar, kırmızı kalem ve testle pekiştirebilirsin.

**Kısaca**

- Defter, ortaokul Türkçe dersindeki sözcükte yapı konusunu sekiz başlık ve 18 sayfada toplar; kök, gövde, çekim ekleri, yapım ekleri ve birleşik sözcükler için kural, doğru örnek ve sık yapılan yanlış bir arada verilir.
- Beş çalışma modu var: Konular, Kartlar, Kırmızı Kalem, Test ve A4 Çalışma Kâğıdı. Okuduğun sayfayı "Öğrendim" diye işaretledikçe ilerleme halkası dolar.
- En çok puan kaybettiren konu yapım eki ile çekim ekini ayırt etmektir; -ma, -ı, -ca, -mış gibi iki görevli ekler için ayrı bir sayfa ve dört ölçüt vardır.
- Çalışma kâğıdı 28 soruluk tek A4 sayfadır, cevap anahtarı ikinci sayfada gelir; yazdırabilir ya da PDF olarak kaydedebilirsin.

Kök ve Ekler Defteri, sözcüğün parçalarını okul defteri görünümünde tek sayfada anlatan bir çalışma aracıdır. Kök kavramından başlar; isim ve fiil köklerini, sesteş ve ortak kökleri, gövdeyi, isim ve fiil çekim eklerini, dört tür yapım ekini, yapım ekiyle çekim ekini ayırt etme ölçütlerini, basit-türemiş-birleşik sözcükleri ve birleşik sözcüklerin oluşum yollarını sırayla işler. Her kural kısa bir açıklama, iki üç doğru örnek ve en sık yapılan yanlışla birlikte verilir. Önce konuyu okur, sonra kartlarla tekrar eder, kırmızı kalemle cümledeki yanlış terimi ya da yanlış eki bulur ve testle kendini sınarsın. Öğretmenler aynı içerikten dakikalar içinde yazdırılabilir bir çalışma kâğıdı hazırlayabilir.

## Defter nasıl kullanılır?

**Adımlar: Beş çalışma modu**

1. **Konular**: Sekiz konu kutusundan birine dokun; o konunun sayfaları açılır. Her sayfanın sağ üstündeki "Öğrendim" düğmesi ilerleme halkasını doldurur.
2. **Kartlar**: Kartın önünde kuralın adı, arkasında açıklama ve örnekler vardır. Karta dokununca ya da boşluk tuşuna basınca çevrilir; ok tuşlarıyla ilerlersin.
3. **Kırmızı Kalem**: On cümlenin her birinde kök ya da ekle ilgili tek bir yanlış sözcük saklıdır. Yanlış sözcüğe ilk dokunuşta bulursan puan alırsın; "Göster" düğmesi cevabı verir ama puan vermez.
4. **Test**: On soruluk "hangisi doğru?" testi. 1 ve 2 tuşlarıyla da cevaplanır; sonunda yanlışların gerekçesiyle listelenir, en iyi puanın saklanır.
5. **A4 Çalışma Kâğıdı**: 28 soruluk kâğıt ve ayrı sayfada cevap anahtarı. "Yeni sorular" her seferinde farklı bir kâğıt üretir; "Yazdır / PDF" düğmesi yazdırma penceresini açar.

Konular sekmesindeki arama kutusu bütün sayfalarda arar. "iyelik" yazdığında iyelik ekinin geçtiği sayfalar, "dondurma" yazdığında -ma ekinin yapım eki olduğu örnek gelir. Arama kuralın adında, açıklamasında ve örneklerinde yapılır; ödevde takıldığın eki yazman yeterlidir.

## Defterde hangi konular var?

| Konu | Sayfa | Neyi öğretir | Örnek |
| --- | --- | --- | --- |
| Kök Kavramı | 2 | İsim kökü, fiil kökü, sesteş kök, ortak kök, kökü bulma | balık-çı, yüz / yüz-, boya / boya- |
| Gövde | 1 | Kök + yapım eki, isim ve fiil gövdesi | gözlük, sula- |
| Çekim Ekleri – İsim | 2 | Çokluk, hâl, iyelik, ilgi, eşitlik, ek fiil | evlerimde, bence |
| Çekim Ekleri – Fiil | 2 | Kip, kişi, olumsuzluk, soru, birleşik zaman | gelmedik, geliyordu |
| Yapım Ekleri | 4 | İsimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil | kitaplık, sula-, sevgi, yazdır- |
| Yapım mı Çekim mi? | 2 | Dört ölçüt ve iki görevli ekler | yazı / kitabı, dondurma / gelme |
| Sözcükte Yapı | 2 | Basit, türemiş, birleşik; yapıyı bulma adımları | evlerimizden, koşucu, hanımeli |
| Birleşik Sözcükler | 3 | Oluşum yolları, ses olayı, tür ve anlam değişmesi, birleşik fiiller | kahvaltı, gecekondu, bakıvermek |

Konu kutularının renk sırası sözcüğün yapı sırasını izler: önce kök, sonra gövde, sonra çekim ve yapım ekleri, en sonda bütün sözcüğün yapısı. Bir sözcüğü çözümlerken de aynı yolu izlersin.

## Kök ve gövde

Kök, sözcüğün bütün ekleri atıldığında kalan ve daha küçük anlamlı parçaya bölünemeyen bölümüdür. İsim kökleri varlık, kavram ve nitelik karşılar (taş, su, güzel, iki); fiil kökleri iş, oluş ve hareket bildirir, sonuna -mek, -mak getirilebilir ve yazılırken sonuna kısa çizgi konur (gel-, bak-, koş-). Kökü bulurken en çok yapılan hata harflerin tutmasına aldanmaktır: balıkçı sözcüğünün kökü bal değil balıktır, kalemlik sözcüğünün kökü kal- değil kalemdir. Kökle sözcük arasında anlam bağı aranır.

Yazılışı aynı, anlamı farklı köklere sesteş kök denir: yüz (sayı) ile yüz- (yüzmek), gül (çiçek) ile gül- (gülmek). Hem isim hem fiil olarak kullanılan ve iki anlamı birbiriyle ilişkili olan köklere ortak kök denir: boya, güven, ekşi, tat, göç. Kökün yapım eki almış hâline gövde denir; gövde yeni bir sözcüktür ve tekrar yapım eki alabilir (göz → gözlük → gözlükçü). Çekim eki alan sözcük gövde olmaz; evler bir gövde değil, çekimlenmiş bir sözcüktür.

## Çekim ekleri

Çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmez, cümledeki görevini belirler. İsme gelen çekim ekleri çokluk eki (-lar), hâl ekleri (yalın, belirtme -ı, yönelme -a, bulunma -da, ayrılma -dan), iyelik ekleri (-ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları), ilgi eki (-ın, tamlayana gelir) ve eşitlik ekidir (-ca). MEB ders kitapları hâl eklerine "ad durum ekleri" der; defter her iki adı da kullanır. İsimleri yüklem yapan ek fiil ekleri de (-dır, -di, -miş, -se) çekim ekidir.

Fiile gelen çekim ekleri kip, kişi, olumsuzluk ve soru ekleridir. Haber kipleri zaman bildirir (-di, -miş, -yor, -ecek, -r); dilek kipleri tasarı bildirir (-meli, -e, -se, emir). Kişi ekleri işi kimin yaptığını gösterir, kip ekinden sonra gelir. Olumsuzluk eki -ma kökten hemen sonra gelir; geniş zamanda -maz biçimini alır. Soru eki mı sözcükten ayrı yazılır. Fiil çekim eklerinin sırası sabittir: kök + olumsuzluk + kip + kişi (gel-me-di-k). Bir kip ekinin üzerine ek fiilin -di, -miş, -se biçimi gelirse birleşik zaman oluşur (geliyordu, gelmişti, gelecekse). Fiil çekiminin ayrıntıları için [Fiiller Defteri](https://hesapo.com/fiiller/) ayrı bir çalışma sunar.

## Yapım ekleri ve iki görevli ekler

Yapım ekleri sözcüğe yeni anlam verir, çoğu zaman türünü de değiştirir. Dört türü vardır: isimden isim yapan (-lık, -cı, -lı, -sız, -cık, -daş, -ncı), isimden fiil yapan (-la, -al, -l, -a, -ar, -laş, -da), fiilden isim yapan (-mak, -ma, -ış, -gı, -gın, -gan, -ıcı, -ak, -ım, -ı, -ıt, -ntı) ve fiilden fiil yapan (-dır, -t, -ıl, -ın, -ış, -r). Fiilden fiil yapan eklere çatı ekleri de denir; türü değiştirmez, anlamı değiştirir.

Yapım eki ile çekim ekini ayırt etmek için dört ölçüt vardır. Birincisi anlam: ek yeni bir sözcük yapıyorsa yapım ekidir (göz → gözlük), yalnız görevi belirliyorsa çekim ekidir (göz → gözler). İkincisi sözlük: yapım eki almış sözcük sözlükte ayrı madde olarak bulunur, çekim eki almış sözcük bulunmaz. Üçüncüsü sıra: önce yapım, sonra çekim ekleri gelir; -ki eki dışında çekim ekinden sonra yapım eki gelmez. Dördüncüsü tür: sözcüğün türü değiştiyse ek kesinlikle yapım ekidir. Aynı ekin iki görevde kullanılabildiği örnekler ayrı sayfada toplanır: -ma olumsuzluk ekiyken çekim (gelme!), isim yaparken yapımdır (dondurma); -ı belirtme ekiyken çekim (kitabı), fiilden isim yaparken yapımdır (yazı); -ca eşitlik bildirirken çekim (bence), dil adı yaparken yapımdır (Türkçe); -mış kip ekiyken çekim (pişmiş), sıfat-fiil yaparken yapımdır (pişmiş yemek).

## Basit, türemiş ve birleşik sözcükler

Yapım eki almamış sözcük basit, en az bir yapım eki almış sözcük türemiş, iki ya da daha çok sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcük birleşiktir. Çekim eki yapıyı değiştirmez; evlerimizden basit, evliler türemiş bir sözcüktür. Yapıyı bulmak için üç adım izlenir: önce çekim eklerini at, kalan sözcükte yapım eki olup olmadığına bak, sonra iki kök olup olmadığını kontrol et. Sucuk ve balta gibi sözcükler harf benzerliğiyle yanıltır; su ya da bal ile anlam bağı olmadığı için basit sözcüktür.

Birleşik isimler isim tamlaması (hanımeli, ayakkabı), sıfat tamlaması (Karadeniz, akciğer), iki çekimli fiil (dedikodu, biçerdöver) ya da isimle fiil (gecekondu, imambayıldı) biçiminde kurulur. Birleşirken ses olayı olan sözcükler bitişik yazılır (kahvaltı, cumartesi, affetmek, hissetmek). Birleşen sözcüklerden biri ya da ikisi anlamını yitirebilir: hanımeli ve aslanağzı bitki adıdır, ayakkabı ayağa giyilir ama kap değildir. Birleşik fiiller üç türlüdür: yardımcı fiille kurulanlar (yardım etmek, kaybolmak), kurallı birleşik fiiller (gelebilmek, bakıvermek, gidedurmak, düşeyazmak) ve anlamca kaynaşmış, deyim niteliğindeki birleşik fiiller (göze girmek, kafa tutmak). Yardımcı fiille kurulanların bitişik mi ayrı mı yazılacağı ses olayına bağlıdır; bu ayrımın yazım tarafı için [Yazım Kuralları Defteri](https://hesapo.com/yazim-kurallari/) ve ses tarafı için [Ses Bilgisi Defteri](https://hesapo.com/ses-bilgisi/) tamamlayıcıdır.

## Çalışma kâğıdı ve puanlama

| Bölüm | Soru | Puan | Ne ister |
| --- | --- | --- | --- |
| A | 12 | 12 × 3 = 36 | İki seçenekten doğru ek türünü ya da doğru açıklamayı işaretle |
| B | 8 | 8 × 4 = 32 | Cümledeki yanlış terimin ya da ekin altını çiz, doğrusunu yaz |
| C | 8 | 8 × 4 = 32 | Kural cümlesi doğruysa D, yanlışsa Y |

Toplam 100 puandır. Kâğıt A4 dikey tasarlandı; üstte ad soyad, sınıf, numara, tarih ve puan alanları vardır. Cevap anahtarı ikinci sayfada gelir ve A bölümünde her sorunun gerekçesini de yazar; öğrenciler kâğıdı birbirleriyle değiştirip kontrol edebilir. Yazdırma penceresindeki "PDF olarak kaydet" seçeneğiyle kâğıdı dosya olarak da saklayabilirsin. Her seferinde farklı sorular seçildiği için aynı sınıfa iki farklı kâğıt dağıtmak isteyen öğretmen "Yeni sorular" düğmesine iki kez basar.

## Öğretmenler ve veliler için öneriler

Sözcükte yapı konusu 6. sınıfta kök, ek ve yapı başlıklarıyla başlar, 7. sınıfta fiil çekimiyle derinleşir ve LGS'de sözcük türleriyle birlikte sorulur. Dersin başında bir sözcüğü (gözlükçülerimiz gibi) tahtaya yazıp eklerini sondan başa birlikte atmak, sonra Kırmızı Kalem modunu sınıfça oynamak sık kullanılan bir akıştır. Öğrenci yanlış terimi tahtaya gelip bulur; cümlenin düzeltilmiş hâli kırmızı el yazısıyla sözcüğün üstünde belirir. Evde çalışan öğrenci için verimli sıra şudur: bir konu kutusunu bitir, aynı konuyu kart modunda seç, sonra test çöz. Testin sonundaki "Tekrar et" listesi yanlış cevaplanan soruların kuralını hatırlatır.

Velilerin en çok sorduğu soru "yapım eki mi, çekim eki mi?" sorusudur. Çocuğunuzla birlikte sözlük ölçütünü deneyin: sözcüğü sozluk.gov.tr adresinde aratın; madde başı olarak çıkıyorsa son ek yapım ekidir. Bu küçük alışkanlık ezber yükünü büyük ölçüde azaltır.

## Kaynaklar

- [Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe Dersi Öğretim Programı](https://mufredat.meb.gov.tr/)
- [Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük](https://sozluk.gov.tr/)
- [Türk Dil Kurumu, Yazım Kuralları](https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/)

## Sıkça sorulan sorular

### Yapım eki ile çekim ekini nasıl ayırt ederim?

Dört ölçüt kullan. Ek yeni bir sözcük yapıyorsa, sözcük sözlükte ayrı madde olarak bulunuyorsa, ek öteki eklerden önce geliyorsa ya da sözcüğün türünü değiştiriyorsa yapım ekidir. gözlük yapım, gözler çekim ekidir.

### Balıkçı sözcüğünün kökü neden bal değil?

Kökle sözcük arasında anlam bağı olmalıdır. Balıkçı balla değil balıkla ilgilidir, bu yüzden kök balıktır. Aynı nedenle kalemlik sözcüğünün kökü kal- değil kalem, sucuk sözcüğünün kökü su değil sucuğun kendisidir.

### Dondurma sözcüğündeki -ma olumsuzluk eki mi?

Hayır. Dondurma bir yiyecek adıdır; -ma eki fiili kalıcı bir isme çevirmiştir, bu yüzden yapım ekidir. "Buraya gelme!" cümlesindeki -me ise fiilin yapılmamasını bildirir, çekim ekidir. Aynı ek iki görevde kullanılabilir; cümleye bakmak gerekir.

### Evlerimizden sözcüğü türemiş mi?

Hayır, basit sözcüktür. -ler çokluk, -imiz iyelik, -den ayrılma eki olmak üzere yalnız çekim ekleri almıştır. Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez. Evli ya da evcil sözcükleri ise yapım eki aldığı için türemiştir.

### Sesteş kök ile ortak kök arasındaki fark nedir?

İkisinde de aynı yazılış hem isim hem fiil olarak kullanılır. Sesteş kökte iki anlam birbirinden bağımsızdır: yüz (sayı) ile yüz- (yüzmek). Ortak kökte iki anlam ilişkilidir: boya (madde) ile boya- (boya sürmek).

### Testteki sorular her seferinde aynı mı?

Hayır. 46 soruluk havuzdan her testte 10 soru rastgele seçilir, seçeneklerin sırası da değişir. Kırmızı Kalem 36 cümleden 10'unu, çalışma kâğıdı ise test, hata avı ve doğru/yanlış havuzlarından 28 soruyu yeniden seçer.

### Defter hangi sınıflar için uygun?

Kök, ek ve sözcükte yapı 6. sınıf Türkçe programında işlenir; fiil çekim ekleri 7. sınıfta derinleşir. Konu sayfaları ve kartlar 5 ve 6. sınıf için, test ve çalışma kâğıdı LGS'ye hazırlanan 8. sınıflar için uygundur.

---

Bu metin https://hesapo.com/kok-ve-ekler/ sayfasının Markdown sürümüdür (Hesapo). Hesaplayıcı yalnız sayfada çalışır. Atıf için sayfanın adresini kullanın.